زمانی برای شکوفایی استعدادها

در طرح اصلاح نظام آموزش و پرورش ایران در سال 1344اولین بار در نظام آموزش و پرورش بعد از دوره ابتدایی ، دوره ای به نام «دوره راهنمایی تحصیلی» با عنوان مرحله دوم آموزش همگانی

کد خبر: ۱۲۶۳۴۷

پیش بینی شد ، اجرای این دوره از سال تحصیلی 51 - 1350 در سراسر کشور آغاز شد. مدت آن 3سال و گروه سنی 11-13سال در این دوره تحصیل می کنند.
امور راهنمایی از نظرتربیتی ، خاص یک دوره تحصیلی معین نیست و در نظام آموزش و پرورش نیز به این اصل کلی توجه شده و آنچه مورد نظر بوده است ، وارد شدن مفهوم راهنمایی در آموزش و پرورش و لزوم توجه به تفاوت های فردی و فراهم کردن زمینه بهره برداری صحیح از استعدادهاست که در همه سطوح تعلیمات رسمی ، باید مورد توجه قرار گیرد. از نظر تاکید در مساله شناخت استعدادها و لزوم راهنمایی نوجوانان ، مرحله دوم تعلیمات عمومی ، از نظر شرایط رشد و ظهور استعدادهای فردی برای مطالعات علمی و تربیتی ، دوره مناسبی است ؛ بنابراین این دوره را راهنمایی تحصیلی نامیده اند.

قبل از تشکیل دوره راهنمایی تحصیلی ، اندیشه شناخت استعدادها و علایق دانش آموزان و هدایت تحصیلی آنان در دوره متوسطه مطرح بوده است و برای عملی ساختن این فکر ، کنفرانس های متعددی تشکیل شد و در آیین نامه مصوب تیرماه 1338 فصلی برای برنامه راهنمایی در دبیرستان ها اختصاص یافت.
تشکیل پرونده تحصیلی برای دانش آموزان ، انتخاب دبیران با تجربه به عنوان دبیر راهنما، انتخاب دو مدرسه تجربی برای اجرای برنامه راهنمایی به صورت آزمایشی ، ایجاد کلاسهای کارآموزی در زمینه مشاوره راهنمایی برای دبیران و تهیه تستهای استاندارد شده از مواردی بود که در کنفرانس ها و آیین نامه دبیرستان ها مورد توجه و تاکید قرار گرفت.
در مدارس راهنمایی تحصیلی افرادی چون مدیر ، معاون ، دبیران رشته های ریاضی ، علوم تجربی ، حرفه و فن ، زبان و ادبیات فارسی ، زبان خارجی ، علوم اجتماعی ، دینی و عربی ، هنر ، تربیت بدنی ، مربیان پرورشی ، متصدی امور دفتری ، متصدی آزمایشگاه و کارگاه ، مسوول تنظیم پرونده های تحصیلی و امتحانات و خدمتگزار فعالیت دارند. مدارس راهنمایی تحصیلی شامل 6 درجه است ؛ مدرسه راهنمایی درجه یک مدرسه ای است که 90 دانش آموز دارد. اساس درجه بندی 6 گانه ، تعداد دانش آموزان هر مدرسه است و تعداد پستهای سازمانی و انواع آنها به تناسب درجه و افزایش دانش آموز متفاوت است.
وظایف مدیران مدارس راهنمایی به دو بخش پرورشی آموزشی و اداری تقسیم شده است.
- نظارت بر حسن اجرا و مراقبت در پیشرفت امور پرورشی آموزشی و اداری مدرسه ، بر مبنای برنامه های مصوب و نظارت بر ایفای مسوولیت ها و وظایف کارکنان پرورشی آموزشی و اداری
- هدایت و همکاری با کارکنان پرورشی آموزشی و اداری در حسن اجرای برنامه ها و وظایف مصوب
- اقدام به تشکیل شوراها و گروههای پرورشی آموزشی ، انجمن اولیا و مربیان مدرسه و اعمال نظارت مستقیم بر امور این گروهها
- تشکیل جلسات عمومی اولیای دانش آموزان به منظور هماهنگی اولیا و مربیان در اجرای شیوه های تربیتی و فراهم کردن وسایل ارتقای فکری ، علمی و ایمانی تمامی کارکنان
- حضور در کلاس درس معلمان و مربیان و مشاهده روش کار و تدریس آنان و مشاوره برای اصلاح و پیشبرد روشها
- شرکت دادن معلمان و مربیان در بازآموزی ها و کارآموزی ها
- شرکت فعال در دوره های کارآموزی و سمینارها و جلسات پرورشی آموزشی که از طرف وزارت آموزش و پرورش و سازمان های مربوط تشکیل می شود
- مراقبت کامل برای بهبود و رفتار در روابط دانش آموزان ، معلمان و مربیان پرورشی و دیگر کارکنان مدرسه و اعمال روشها و تدابیری که همکاری و هماهنگی صمیمانه بین آنان را فراهم کند
- کوشش در کسب اطلاع از پیشرفت یا عقب ماندگی تحصیلی دانش آموان و همکاری و تبادل نظر با اولیا و راهنمایی آنان برای نیل به پیشرفت کار مدرسه
- کوشش در گسترش فضای مدرسه و تجهیز آن به نمازخانه ، سالن سخنرانی ، کتابخانه ، کارگاه ، آزمایشگاه و وسایل ورزشی ، بهداشتی و وسایل آموزشی و پرورشی دیگر
- ایجاد ارتباط دائم ، مفید و موثر بین مسجد محل و مدرسه اجرای دقیق بخشنامه های وزارت آموزش و پرورش از وظایف اداری می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
- ثبت دانش آموزان براساس دستورالعمل های ابلاغ شده تقسیم کار مبتنی بر شرح وظایف افراد و تنظیم برنامه کار هفتگی کلاسها و ابلاغ بموقع آن به معلمان و دانش آموزان
- رسیدگی به حضور و غیاب کارکنان
- همکاری و اشتراک مساعی با افراد و سازمان های ذی صلاح محلی در فعالیت های عمرانی ، اجتماعی و بهداشتی به منظور نیل به توسعه اجتماعی بیشتر منطقه نظارت مستقیم و دقیق بر تنظیم و تهیه دفتر امتحانات و دفتر آمار
- مراقبت کامل در تامین شرایط مطلوب بهداشتی و ایمنی دانش آموزان و کارکنان مدرسه
- تدارک و تشویق افراد صالح و فداکار و توبیخ و تنبیه افراد ناصالح و خاطی طبق ضوابط
- تهیه گزارش دست کم هر سه ماه یک بار از چگونگی پیشرفت کارهای پرورشی آموزشی و اداری
- در ضمن باید اضافه شود که مدیران هر منطقه آموزشی را رئیس آموزش و پرورش منطقه منصوب می کند.
در مدارس راهنمایی تحصیلی شهر و روستا نیز آیین نامه های مختلف آموزشی ، امتحانی ، انضباطی ، هدایت تحصیلی ، مالی ، انجمن اولیا و مربیان و غیره وجود دارد. اهم این آیین نامه ها به شرح زیر است:
1- دانش آموزی در دوره اول راهنمایی می تواند ثبت نام کند که از تحصیلات ابتدایی گواهی داشته باشد.
2- مدت تحصیل در هر پایه دو سال است.
3- افراد بزرگسال می توانند در امتحان جامع این دوره شرکت کنند و 3 سال دوره را یک بار امتحان دهند و گواهی پایان دوره دریافت کنند.
4- امتحانات پایه های اول و دوم به صورت داخلی و در پایه سوم به صورت نهایی برگزار می شود.
5- افرادی که بیش از دو بار در یک دوره مردود می شوند می توانند در بزرگسالان برای ادامه تحصیل ثبت نام کنند.
6- در این دوره استفاده از آیین نامه جهشی نیز امکان دارد.
دوره راهنمایی تحصیلی از سال تحصیلی 1350 - 1351با 259 هزار و 218 دانش آموز در 2 هزار و 312 مدرسه و 6 هزار و 594 کلاس با 8 هزار و 507 معلم و 261 مشاور راهنمایی آغاز به کار کرده است. در سال تحصیلی 1370 - 1371 در این دوره نزدیک به 3 میلیون و 540 هزار دانش آموز در 16896 مدرسه و 109 هزار کلاس مشغول تحصیل بوده اند.

اهداف و برنامه دوره راهنمایی تحصیلی

از آنجا که در دوره راهنمایی تحصیلی ، نوجوانان معمولا مرحله دشوار رشد و سازگاری اجتماعی را می گذرانند ، در تعیین هدفها و تدوین برنامه های آموزشی و پرورشی ، توجه به مبانی فلسفی زیستی ، روانی و اجتماعی دوره نوجوانی اهمیت دارد. اهمیت مورد نظر در این دوره عبارتند از: الف. پرورش فضایل اخلاقی و معنوی دانش آموزان ب. کمک به ایجاد نظم و ترتیب و تفکر علمی که از دوره پنجساله ابتدایی آغاز شده است ج.آماده کردن دانش آموزان برای ادامه تحصیل در دوره متوسطه با آمادگی برای شروع زندگی اجتماعی و تولیدی از طریق ارائه برنامه ها و کوشش های آموزشی و پرورشی د. کشف و شناخت استعداد و علایق شخصی و رغبت های فردی دانش آموزان براساس موازین دقیق علمی و تربیتی ه. دانش آموزان این دوره از آغاز در هر پایه تحصیلی ، هفته ای 34 ساعت برنامه درسی داشته اند.
برای کمک به دانش آموزان در انتخاب رشته تحصیلی و پیشرفت درسی ، کاهش مشکلات اخلاقی ، عاطفی ، اجتماعی و آموزشی از سال تحصیلی 1350-1351 مشاوران راهنمایی در سطوح مختلف تحصیلی تصویب شد که باعث پیشرفت دانش آموزان راهنمایی شده است

در این سال تحصیلی تعداد 174162 نفر در مدارس راهنمایی فعالیت داشتند که 114 هزار و 21 معلم در این دوره ، 5617 نفر لیسانس و بالاتر و 97702 نفر فوق دیپلم و 10617 نفر دیپلم داشته اند.
در سال تحصیلی 1381 - 1382 تعداد 30630 مدرسه راهنمایی تحصیلی دایر بوده است که در آنها 2228875 نفر دختر و 2636728 نفر پسر یعنی جمعا 4865603 نفر مشغول به تحصیل بوده اند. 69.38 درصد دانش آموزان دوره راهنمایی تحصیلی در مناطق شهری و 30.62 درصد در مدارس مناطق روستایی به تحصیل اشتغال داشته اند.
از 267689 نفر کارمند رسمی و پیمانی این دوره ، 184948 نفر به عنوان معلم و بقیه در سایر سمتها فعالیت دارند. 35.44 درصد کارکنان دوره راهنمایی تحصیلی لیسانس و بالاتر ، 56.24 درصد فوق دیپلم و 7.66 درصد دیپلم بوده اند.
با توجه به ارقام موجود در مطالعات انجام شده در این دوره می توان به مشکلات زیر اشاره کرد:
1- به رغم رشد زیاد مدارس و تعداد دانش آموزان این دوره ، هنوز تعداد بسیاری از گروه سنی 11 - 13 سال به مدرسه راه نیافته اند. طبق سرشماری سال 1365 ، 7.26 درصد از جمعیت ایران در این گروه سنی بوده اند. بیشتر افراد محروم از تحصیل در دوره دوم تعلیمات عمومی متعلق به روستاها و نقاطی هستند که در آنها مدرسه راهنمایی تاسیس نشده است.
2- گرچه پس از انقلاب اسلامی تعداد دختران شاغل به تحصیل در این دوره افزایش چشمگیری یافته است ، ولی هنوز تفاوت برخورداری از آموزش و پرورش بین پسران و دختران دیده می شود.
3- به دلیل متوقف ماندن برنامه راهنمایی و مشاوره به صورت نظام یافته امکان شناسایی دانش آموزان و عرضه اطلاعات تحصیلی و شغلی به آنان به منظور انتخاب رشته تحصیلی مناسب ، کاهش چشمگیری یافته است.
4- بیشتر ساختمان های مدارس راهنمایی کاملا برای اجرای برنامه های این دوره مناسب نبوده و به دلیل کمبود فضا ، مدارس دونوبته بتدریج گسترش یافته است.
5- علی رغم تاسیس و گسترش دانشسراهای راهنمایی تحصیلی هنوز درصد زیادی از معلمان شاغل در این دوره مدرک دیپلم دارند و مراکز تربیت معلم و کارآموزی نتوانسته اند معلمان این دوره را از نظر کمی و صلاحیت های علمی در حد انتظار آماده کنند.
6- در تنظیم برنامه ها و تالیف کتابهای درسی عملا مقتضای سن دانش آموزان و توانایی معلمان در آموزش ؛ مطالب مورد توجه دقیق برنامه ریزان و مولفان قرار نگرفته و در نتیجه در عمل ، مشکلاتی را از نظر یادگیری مطالب درسی و بازدهی کار آموزشی این دوره به وجود آورده است.
وجود افت تحصیلی فراوان بویژه مردودی دوره راهنمایی تحصیلی موید این مساله است. اگرچه در افزایش مردودی ها عوامل متعددی مانند نحوه مدیریت در مدارس فضاهای آموزشی ، تجهیزات و وسایل کمک آموزشی ، مشاوره و راهنمایی ، مقررات امتحانی ، صلاحیت های معلمان و شیوه تدریس آنان دخالت دارد ، ولی میزان برنامه ها و حجم بسیار کتابها نیز از عوامل موثر بوده است. برای کاهش مشکلات مربوط به دوره راهنمایی تحصیلی و فراهم کردن زمینه های لازم برای تحقق اهداف این دوره لازم است که:
- از بین مربیان و دبیران با تجربه و شایسته اخلاقی و علمی ، عده ای با عنوان «دبیر راهنما» انتخاب شوند و پس از گذراندن دوره لازم تعدادی از ساعات موظف خود را به هدایت تحصیلی دانش آموزان بپردازند.
- فرصتهای متعدد برای دانش آموزان به منظور بازدید از موسسات مختلف صنعتی ، خدماتی ، کشاورزی ، علمی ، فرهنگی فراهم شود.
- طرحهای لازم برای ایجاد گرایش به سوی معلمی ، انتخاب شایسته ، تربیت آنان در مراکز تربیت معلم صورت گیرد و از استخدام افرادی که دوره های تحصیلی لازم را ندیده اند ، برای تدریس در این دوره خودداری شود.
- اطلاعات جامعی در مورد انواع رشته های تحصیلی ، انواع فنون جامعه در اختیار دانش آموزان قرار گیرد.
- در تشکیلات سازمان مرکزی مربوط به دوره راهنمایی تغییرات لازم داده شود تا برنامه ریزی به منظور تهیه آزمون ها و ابزار دیگر راهنمایی میسر شود.
- پژوهش های لازم در جهت بررسی برنامه ها و کتابهای درسی این دوره صورت گیرد و براساس آن تجدید نظر لازم در آنها به عمل آید.
- بودجه این دوره افزایش یابد تا زمینه ایجاد فضاهای بیشتر آموزشی و تجهیز مدارس این دوره و استفاده از کارگاه و آزمایشگاه و بهره مندی از نیروهای انسانی کارآمد فراهم شود. امیدواریم همه مولفه ها به موقع و کارشناسانه انجام پذیرد ، و تحول عظیمی در آموزش و پرورش به وجود آید.