سازوکار برجام از رهگذر شورای حکام نمی‌گذرد

این موضوع از چند منظر قابل بررسی است. اول اینکه تا به امروز گزارش‌های رسمی که از سوی آژانس درباره اجرای تعهدات ایران در برجام ارائه شده همگی حاکی از این بوده که کشورمان هیچ نقضی در ارتباط با تعهدات خود در برجام انجام نداده است. این مساله البته از جهت حقوقی بسیار مهم است. یعنی نهادی که مسؤولیت راستی آزمایی اقدامات ایران در برجام را دارد گزارشی مبنی بر تخلف کشورمان از توافق ارائه نداده است. حال در نقطه مقابل با این مساله مواجه هستیم که یکی از طرفین توافق یعنی آمریکا از حدود یک سال پیش و بدون هیچ بهانه‌ای از توافق خارج شده و علاوه بر این شروع به اعمال تحریم‌هایی علیه ایران کرده است. حتی وضعیت و شرایط به جایی رسیده که طرف های دیگر برجام یا نمی‌خواهند این توافق اجرایی شود و یا اینکه می خواهند اما بدلیل شرایطی که ایالات متحده ایجاد کرده نمی‌توانند به تعهدات خود عمل کنند. این مساله از منظر حقوقی قابل بررسی است که ایران به عنوان یک طرف برجام در حال اجرای مفاد این توافق به صورت کامل و بند به بند است اما طرف‌های مقابل نه تنها به تعهد خود بی‌اعتنایی می‌کنند بلکه در قبال فعالیت‌های ایران برای کاهش تعهدات خود در قالب برجام تهدید هم می‌کنند.
ما در حقوق بین‌الملل مساله‌ای به نام اقدامات متقابل داریم. اقدامات متقابل از لحاظ حقوقی رافع مسؤولیت‌های بین‌المللی یک دولت است. در شرایط کنونی ایالات متحده آمریکا و سه کشور اروپایی و طرف توافق با ایران در برجام تا به امروز به تعهدات خود عمل نکرده و حتی مفاد آن را نقض کردند. از سویی دیگر نفعی هم بابت عمل به برجام به دولت جمهوری اسلامی ایران نرسیده است. بنابراین طبق مقرارت بین‌الملل ما اجازه داریم اقدام متقابل کنیم و این اقدام هم نقض توافق نیست و زمانی تغییر پیدا می‌کند که طرف‌های دیگر به تعهدات خود پایبند شوند و در آن صورت خواهد بود که ایران نیز برای انجام تعهدات قبلی خود سر نقطه اول برمی‌گردد. بنابراین روشن است که ایران در مورد کاهش تعهدات خود در برجام خلاف توافق انجام نداده است. از سویی دیگر طی چند روز اخیر با یک طنز تلخ هم مواجه بودیم و آن اینکه دولتی که خود از قرارداد خارج شده و شروع به اعمال تحریم و همچنین تحریک دیگر کشورها مبنی بر انجام‌ندادن تعهدات خود کرده حال یک ادعای حقوقی در شورای حکام علیه ایران مطرح و درخواست برگزاری نشست ویژه در این شورا برای بررسی وضعیت ذخایر اورانیوم غنی شده در ایران را کرده است. نکته قابل تامل اینکه بررسی این مساله اساسا در اختیار شورای حکام نیست و این شورا نمی‌تواند به این موضوع رسیدگی کند و سازوکار برجام از رهگذر شورای حکام نمی گذرد. بنابراین کاملا روشن است که این مساله در شرایط کنونی از لحاظ حقوقی مورد بررسی و ارزیابی قرار نمی‌گیرد بلکه فضای سیاسی بر آن حاکم است.

فرید سلطان قیس

کارشناس حقوق بین الملل