شورای از کار افتاده‌ها

چند روز پیش ملک سلمان، پادشاه سعودی به‌صورت رسمی از شیخ تمیم بن حمد
آل ثانی، امیر قطر برای شرکت در نشست شورای همکاری دعوت کرد. این در حالی بود که سال 2017 کشورهای عربستان، مصر، امارات و بحرین در اقدامی هماهنگ دولت قطر را از زمین و دریا و هوا تحریم کرده بودند.
ظاهرا مقامات سعودی انتظار داشتند بعد از مدتی که از ماجرای قتل فجیع جمال خاشقجی می‌گذرد شاید به این وسیله بتوانند راهی برای مصالحه با قطر پیدا کنند، اما خبرهای دیروز حاکی بود که شیخ تمیم حاضر به شرکت دراین نشست نشده است. این مساله نشان می‌دهد اختلافات کشورهای عرب با قطر همچنان به قوت خود باقی است و رایزنی‌های آمریکا، کویت و ترکیه نیز تاکنون نتوانسته است این اختلافات را حل و فصل کند .
در حال تجزیه
تصمیم تحریم قطر که گفته می‌شود به تحریک دونالد ترامپ و به وسیله محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان اتخاذ شد نه‌تنها ضربه‌ای به دولت قطر بود بلکه ضربه‌ای سنگین و غیرقابل جبران به شورای همکاری خلیج فارس بود و به‌صورتی آشکار عدم کارایی این شورا را نشان داد. روز گذشته در خبرها آمده بود نمایندگی قطر در نشست ریاض در سطح وزیر دولت خواهد بود . نکته جالب توجه این‌که سال گذشته امیر قطر در نشست شورای همکاری خلیج فارس در کویت شرکت کرد، اما در مقابل عربستان، امارات و بحرین وزرا یا معاونان نخست وزیر خود را به این نشست اعزام کردند. بعد از رسوایی عربستان سعودی در ماجرای قتل خاشقجی برای نخستین بار بعد از یک دوره قهر، عادل الجبیر، وزیر خارجه عربستان عازم قطر شد تا شاید به وسیله آنها بتواند نزد رجب طیب اردوغان در ترکیه میانجیگری کند، اما هیچ یک از مقامات رسمی قطر حاضر به گفت‌وگو و دیدار با او نشده و
عادل الجبیر را با حالتی تحقیرآمیز به ریاض بازگرداندند .تصمیم اخیر قطر برای خروج از سازمان اوپک بعد از 57 سال نیز ضربه دیگری به عربستان است و این امر باعث شده دیپلمات‌ها و تحلیلگران بگویند شورای همکاری به احتمال زیاد هیچ فرصتی برای حل اختلاف بین اعضای خود در آینده نزدیک نخواهد داشت و تجزیه این شورا تقریبا امری جدی است .
علاوه بر امیر قطر، اعلام شد سلطان قابوس پادشاه عمان نیز در نشست ریاض شرکت نمی‌کند. این تصمیم نیز نشان می‌دهد مباحث مطرح در نشست شورای همکاری اهمیت چندانی برای مقامات عمانی نداشته است. دولت عمان هرچند بر اتحاد خود با کشورهای عرب تاکید می‌ورزد اما میانه خوبی نیز با سیاست‌های تند و افراطی عربستان بخصوص بعد از روی کار آمدن سلمان و پسرش ندارد . برای مثال عمان برخلاف بقیه کشورهای عرب از مواضع عربستان در جنگ یمن دفاع نمی‌کند و همواره تلاش کرده است طریق مذاکرات بین طرف‌های درگیر بحران یمن را حل و فصل کند. مقامات عمانی همچنین برخلاف مقامات بحرینی یا اماراتی در ماجرای قتل فجیع جمال خاشقجی از عربستان سعودی دفاع نکرد و ترجیح داد در این باره سکوت پیشه کند.
ناموفق در اهداف
39 سال پیش شورای همکاری خلیج فارس با حضور شش کشور عرب (عربستان، امارات، بحرین، کویت، قطر و عمان) تشکیل شد.
هر چند این شورا در بحبوحه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران تشکیل شد و همان زمان کارشناسان تشکیل این شورا را یک نوع سپر دفاعی کشورهای عرب در برابر ایران و درجهت حمایت از عراق توصیف کردند؛ اما در ظاهر شورا اهداف دیگری را دنبال می‌کرد. سران کشورهای عضو شورا بر اهداف اقتصادی و اجتماعی مهمی تاکید ورزیده و با الگو برداری از اتحادیه اروپا می‌گفتند تا سال 2010 به یک واحد پولی مشترک خواهند رسید. اما طی سال‌های گذشته این شورا نه‌تنها نتوانسته است به یک واحد پولی مشترک برسد بلکه همان‌طور که توضیح داده شد حتی در همکاری‌های اقتصادی و نفتی نیز موفق نبوده است. شش کشور شورای همکاری خلیج فارس در مجموع ۴۰ درصد منابع نفتی و یک چهارم منابع گازی سراسر جهان را به خود اختصاص داده‌اند.
با این حال سران این کشورها به جای استفاده از این منابع عظیم نفت و گاز درجهت توسعه و پیشرفت کشورهای خودشان یا ترقی و تکامل منطقه غرب آسیا این سرمایه عظیم را در راه خرید انواع و اقسام سلاح‌های آمریکایی و انگلیسی از کار افتاده هزینه می‌کنند به طوری که امروزه منطقه غرب آسیا را به انباری از باروت تبدیل کرده‌اند. یکی از مهم ترین دستاوردهای شورای همکاری تشکیل یک نیروی زمینی مشترک است که تاکنون بزرگ‌ترین دستاوردش سرکوب قیام شیعیان در بحرین بوده است.

ابزاری در دستان عربستان

کشورهای عربی در حالی از ابتدا این شورا را بنا نهادند که می‌پنداشتند در سایه آن می‌توانند اختلافات شان را کنار گذاشته و به یک اتحاد فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دست پیدا کنند، اما در نهایت مانند اتحادیه عرب تبدیل به یک اتحادیه شکننده شد که حتی قادر به حل اختلافات اعضای خود نیز نیست . این مسأله نشان داد داشتن اشتراکات اجتماعی، فرهنگی، طایفه‌ای و حتی زبانی و ریشه‌ای به تنهایی نمی‌تواند به اتحاد سیاسی موفق تبدیل شود. ناظران یکی از مهم ترین دلیل ناتوانی و ناکارآمدی شورای همکاری خلیج فارس را این می‌دانند که این شورا روز به روز به ابزاری مطیع در دستان عربستان سعودی تبدیل شده است. چنان‌که به دلیل همین امر همواره یکی از موضوعات مهم در دستور کار این شورا مساله ایران بوده است .
شورای همکاری درحالی مساله ایران را بزرگ کرده و بر دشمنی با یک کشور مسلمان درهمسایگی خود تاکید می‌ورزد که طبق خبرهای منتشر شده اعضای آن برای برقراری ارتباط با صهیونیست‌ها و عادی سازی روابط با اسرائیل از همدیگر سبقت می‌گیرند.
به بیان دیگر شورای همکاری به جای هموار کردن راه برای همزیستی
مسالمت آمیز بین کشورهای مسلمان و دفاع از حقوق مردم مظلوم فلسطین، با پشت کردن به این آرمان‌ها می‌رود در آینده به ابزاری در جهت تامین اهداف صهیونیست‌ها نیز تبدیل شود.

رحیم محمدی
بین‌الملل