باید و نبایدهای ترویج علم در ایران

ترویج علم در ایران نه‌تنها زیربنایی برای توسعه علمی و ضرورتی در توسعه پایدار است، بلکه به دلیل اهمیتی که در افزایش سواد عمومی و عمل‌گرایانه مردم دارد، آنها را توانا می‌کند تا بتوانند به شکل انتقادی به مسائل مختلف نگاه کرده و به دنبال پاسخ‌هایی برای آنها بگردند و این موضوع اهمیتی حیاتی دارد. در عصری که صحبت از دوران فراسوی حقیقت می‌شود و مردم باید در برابر سیل خبرهای دروغین و بازار شبه‌علم و خرافه مجهز باشند تا بتوانند تصمیماتی به صلاح واقعی خود بگیرند، ترویج علم و ایده‌های علمی نیازی مهم‌تر از هر زمان برای ماست. نگاهی به چند سال کار ترویجی در جامعه ایران و برنامه‌هایی که امروز به نام آن صورت می‌گیرد نکاتی را به ذهن می‌آورد که شاید رعایت آنها اندکی از چالش‌های راه آینده کم کند.

ضرورت آسیب‌شنـــاسی آنچه کرده‌ایــم: آسیب‌شناسی و از آن مهم‌تر مستندسازی تجربه‌هایی که در سال‌های دور و نزدیک در کشور انجام‌شده بسیار مهم است. بسیاری از مشکلاتی که امروز در مقابل مسیر مروجان علم و ترویج علم قرار دارد، در گذشته در مقابل گروه‌های دیگر وجود داشته و برای برخی آنها راه‌حل‌هایی پیداشده که امروز فراموش‌ شده‌اند. مستندسازی و نگاه انتقادی به آنچه کرده‌ایم و می‌کنیم، راه را بر تکرار خطاهای گذشته می‌بندد.

تعیین هدف زمان‌دار و قابل‌سنجش: ما فقط زمانی می‌توانیم میزان موفقیت یا شکست پروژه‌ای را اندازه بگیریم که هدفی مشخص، مدت‌دار و دارای قابلیت سنجش برای آن تعریف کرده باشیم. در غیر این صورت هر کاری کنیم، حتی اگر درجا زدن باشد نیز می‌توانیم آن را نشانی از موفقیت ذکر کنیم. به عبارت دیگر تیری را در تاریکی و بی‌هدف رها می‌کنیم و هر جا که بر زمین نشست به دور آن دایره هدف را خواهیم کشید.

توجه به شهوت شهرت: یکی از آفت‌های شبکه‌های اجتماعی تشدید شهوت شهرت است و یکی از مواردی که می‌تواند زمینه‌ای برای بروز آن فراهم آورد حوزه علم و ترویج علم است. پدیده ستاره‌های دنیای مجازی علم یا چیزی که گاهی از آن به عنوان چهره‌های مشهور علمی نام‌برده می‌شود با نقدها و خطرات فراوانی همراه است. باید مراقب باشیم ترویج علم را راه سیراب کردن شهوت شهرت قرار ندهیم و ندهند. علم وابسته از افراد و شخصیت‌ها به‌پیش می‌رود و از افراد اعتبار نمی‌گیرد.

شکاف دیجیتال: نسل تازه مروجان علم در ایران بدرستی بر اهمیت شبکه‌های مجازی و فضای آنلاین تأکید دارند. آنها بخش عمده‌ای از برنامه‌ها و اهداف خود را برمبنای ابزارهای ارتباطی آنلاین از شبکه‌های مجازی گرفته تا پروژه‌های دیگر آنلاین برنامه‌ریزی و اجرا می‌کنند. درعین‌حال باید مراقب شکاف دیجیتال بود. مخاطبان بالفعل و بالقوه ترویج علم ایران الزاما ساکنان دنیای دیجیتال نیستند. بسیاری از آنها به دلیل زیرساخت‌ها و برخی به دلیل عدم تمایل یا اولویت استفاده، دسترسی مؤثر به این فضا ندارند. این گروه مهمی از مخاطبان ترویج علم هستند که اگر نادیده گرفته شوند می‌تواند اثرات منفی زیادی داشته باشند.

به زبان آدمیزاد حرف بزنیم: باید مخاطبانمان را بشناسیم. بر وسوسه عجیب‌وغریب و سخت سخن گفتن، استفاده بی‌دلیل از واژه‌های انگلیسی یا ادبی که تنها قرار است به رخ کشیدن توانایی ما بر زبان باشد بپرهیزیم. بدانیم برای چه کسی حرف می‌زنیم و عمل می‌کنیم و مراقب باشیم مخاطب را درست تشخیص داده و محتوا را برای او و مناسب او آماده کنیم.

پوریا ناظمی

جام‌جم