گزارش موسسه سلطنتی امور بین الملل انگلیس(1)

اشاره: غرب از درک پیچیدگیهای ایران و تأثیر گذاری آن بر تحولات منطقه ناکام بوده است

کد خبر: ۱۰۹۷۹۷

خبرگزاری فارس به تازگی متن گزارش بلندی از موسسه سلطنتی امور بینالملل انگلیس درباره را ترجمه و برروی خروجی پایگاه اینترنتی خود گذاشته است که از جهات گوناگون حائز اهمیت بسیار است. آنچه در پی می آید متن کامل این گزارش به نقل از این خبرگزاری است.

*********

موسسه سلطنتی امور بینالملل انگلیس (چتهم هاوس) در گزارشی جامع با عنوان «ایران ،همسایگانش و بحرانهای منطقهای » با اذعان به این که نفوذ و تأثیرات جمهوری اسلامی ایران در عراق از آمریکا بیشتر شده است، تصریح کرد:« غرب از درک پیچیدگیهای ایران و توان آن در تاثیرگذاری برتحولات منطقه ناکام بوده است.»
چتم هاوس در این گزارش اعلام کرد ایران با موفقیت از روابط خود با کشورهای همسایه حتی آن دسته از کشورهای عربی و سنی مذهب که از نفوذ آن بیم دارند، سود جسته و در موقعیت قدرت قابل توجهی در منطقه رسیده است. در گزارش این موسسه پژوهشی آمده است :«جنگها و ادامه ضعفها در افغانستان و عراق به تقویت بیشتر ایران، نزدیکترین همسایه کشورهای خاورمیانه، انجامیده است.»
به گزارش چتم هاوس :«جمهوری اسلامی ایران بیشترین سود را از جنگ با تروریسم در منطقه خاورمیانه برده است.»
گزارش این موسسه تحقیقاتی می افزاید:« ایران در موقعیت قدرتمند منطقهای قرار دارد و همکاری آن و تأثیرات مثبت آن برای کمک به فرونشاندن بسیاری از آتشهایی که هماکنون شعلهور هستند، لازم است. زمانی که ایران احساس کند توسط نیروهای خارجی تهدید میشود، این توان را دارد تا بتواند منطقه را به آتشی مهیبتر گرفتار سازد.»
خبرگزاری فارس در راستای وظایف حرفهای و به منظور اطلاع محققان و مخاطبان خود، مشروح این گزارش را تهیه و ترجمه کرده است که در چند بخش به اطلاع رسانده خواهد شد. بخش نخست این گزارش تقدیم می شود:

مشارکت کنندگان در تدوین این سند:
ریم آلف؛ عضو وابسته به برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس علی انصاری؛ مصحح در تاریخ معاصر، دانشگاه
سنت "آندروز" و عضو وابسته برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
ماها اعظم؛ عضو وابسته به برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
اولیویا بوش؛ محقق ارشد برنامه امنیت بینالمللی، چتهم هاوس
لورا کوپر؛ مجری برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
فادی حکوره؛ بانی و مشاور و عضو وابسته برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
کریستوفر هود؛ مدیر مرکز مطالعات کاردیف ژاپن، دانشگاه کاردیف و عضو وابسته برنامه آسیای چتهم هاوس
آیشه خان؛ مرکز مطالعات بینالملل دانشگاه کمبریج و عضو وابسته، چتهم هاوس
رابرت لاو؛ مدیر برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
یهیی لو؛ عضو وابسته برنامه آسیا، چتهم هاوس
والری مرسل؛ محقق ارشد و عضو برنامه انرژی، محیط زیست و توسعه، چتهم هاوس
یوسی مکلبرگ؛ سخنور روابط بینالملل و سیاستهای توسعه، مرکز وبستر، نایب رئیس دانشکده و عضو وابسته برنامه خاورمیانه، چتهم هاوس
جیمز نیکسی؛ مدیر برنامه روسیه و اورآسیا، چتهم هاوس
گرث پرایس، رئیس برنامه آسیا، چتهم هاوس
فرزانه شیخ؛ عضو وابسته مرکز مطالعات آسیای مرکزی و جنوبی، دانشگاه کمبریج و عضو وابسته برنامه آسیای ، چتهم هاوس
ندیم شهادی؛ عضو وابسته برنامه خاورمیانهای، ، چتهم هاوس
گرث استانفیلد؛ استاد وابسته در سیاستهای خاورمیانهای دانشگاه اکستر و عضو وابسته برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
کلیر اسپنسر؛ رئیس برنامه خاورمیانهای، چتهم هاوس
برنامه خاورمیانهای چتهم هاوس تحقیقات و تحلیلهایی درباره سیاستگذاریها و روابط بینالملل منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا انجام میدهد. این برنامه همچنین مجمعی برای انجام مباحثات در امور خاورمیانه از طریق میزبانی کنفرانسها، سمینارها و نشستها به همراه سخنرانیها برگزار میکند.

خلاصه:
خاورمیانه گرفتار بحرانها است. جنگ میان اسرائیل و حزبالله، جنگ میان اسرائیل و فلسطینیها، بیثباتی درعراق، مباحث بر سر برنامه هستهای ایران، جوی از ناآرامی شدید بر خاورمیانه حاکم کرده است. جمهوری اسلامی ایران در همه این بحرانها کم و بیش دخیل بوده و نقش منطقهای آن چشمگیر و رو به رشد است.
آمریکا در راستای اعمال فشار بر ایران و کاهش حمایتها از حزبالله و جلوگیری از خصومتها علیه اسرائیل، به منظور مقاومت در برابر مداخله در امور عراق و دست برداشتن از اندیشههای دستیابی به توان نظامی هستهای، امیدوار به همکاری همسایگان منطقهای ایران است. به هر حال، ایران با موفقیت از روابط خود با کشورهای همسایه خود حتی آن دسته از کشورهای عربی و سنیمذهب که از نفوذ آن بیم دارند، سود جسته و در موقعیت قدرت قابل توجهای در منطقه رسیده است.
ساده باید گفت که ایران بسیار مهم است. در زمینه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و به دلایل نظامی و از سوی همه کشورهای خاورمیانهای و در حقیقت آسیایی با آن به نرمی رفتار میشود. جنگها و ادامه ضعفها در افغانستان و عراق به تقویت بیشتر ایران، نزدیکترین همسایه کشورهای خاورمیانه، انجامیده است.
کشوری که دخالت و حضوری قابل توجه در مرزهای نزدیک خارج از خود دارد. حرکت آمریکا به سوی تقابل با ایران به شدت توسط اطمینان ایران در جایگاه منطقهای خود به خطر افتاده است.
پیگیری ایران در تکنولوژی هستهای به تازگی بر روابط آن با کشورها و قدرتهای غربی تأثیر گذاشته است. اما در کشورهایی که همسایگان منطقهای او هستند تأثیری نداشته است. درک پویایی و تغییرات روابط ایران و همسایگان آن میتواند پاسخی بر این امر باشد که چرا ایران احساس میکند میتواند در برابر فشارهای غرب بایستند.
در حالی که آمریکا و غرب به تدریج مسئله هستهای ایران را در شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بینالمللی انرژی اتمی پیش میبرند، ایرانیها به سیاست دو پهلوی خود ادامه میدهند و در حالی که شرایط به نفع آنها در حال تغییر است، مطمئن به پیروزی هستند. ساختارداخلی قدرت در ایران کاملا9 پیچیده است و محمود احمدینژاد تنها یکی از بازیگران آن است.
لفاظیهای ایران درباره تاریخ هزاران ساله خود عناوین را به سمت خویش جلب میکند اما سیاست گستردهتر حکومتی بر این اعتقاد راسخ پایبند است که ایران محور منطقهای وسیعتر بوده و میتواند مواضع مستقلانه خود را محکم حفظ کند.
تهران به عراق به عنوان حیاط خلوت خود مینگرد و اکنون بر آمریکا به عنوان قدرت بانفوذ در عراق پیشی گرفته است. این امر برای ایران موقعیتی مهم در آینده عراق فراهم آورده است.
این کشور همچنین حضور برجستهای در دیگر کشور همسایه داشته که با آن رابطه نزدیک اجتماعی دارد یعنی افغانستان.
کشورهای سنیمذهب عربی چون اردن، مصر و خلیج فارس نیز دربرابر ایران بسیار محتاط هستند زیرا با توجه به قدرت ایران در حفظ رابطه صمیمی چارهای جز این برایشان باقی نمانده است.
ضمن این که ایران دولتهای آنها را که غربگرا هستند از طریق مواضع ضد آمریکایی خود شرمسار کرده است.
سوریه و ایران از رابطه ویژه نزدیک سود میبرند همانگونه که میتوان از اتحاد آنها در برابر آمریکا و اسرائیل و حمایت از جنبش حزبالله متوجه شد.
رابطه ایران و لبنان طولانی و پیچیده است و درگیری میان اسرائیل و حزبالله از ژوئیه تا اوت 2006 ممکن است تا حدودی به عنوان زمینه کلنجار وسیعتر میان ایران و آمریکا و اسرائیل قلمداد شود.
اسرائیل بطور حتم از ایران به عنوان بزرگترین تهدید خود یاد میکند و تنشهای میان این دو طرف به شدت افزایش یافته است.
رابطه میان ایران و ترکیه میان دوستی و رقابت در نوسان است اما رابطه خوب با ترکیه باعث اجتناب از درگیریهای بیشتر شده است. روسیه شریک مهم اقتصادی ایران است و تا حدود زیادی در برنامه هستهای این کشور دخیل است و در نظر دارد در سطح بینالملل نقش یک واسطه را بازی کند.
تجدید روابط اخیر میان ایران و پاکستان تا حدودی مبهم مانده است زیرا تهران و دهلینو روابط خود را بهبود بخشیدهاند که بیشتر بر اساس نیازهای هند به منابع انرژی است. امنیت انرژی و روابط اقتصادی همچنین در رابطه ایران و چین و ژاپن نیز اهمیت فراوانی دارد.

مقدمه:
تردید اندکی وجود ندارد که جمهوری اسلامی ایران بیشترین سود را از جنگ با تروریسم در منطقه خاورمیانه برده است. آمریکا با حمایت ائتلاف دو دولت مهم رقیب ایران را از میان برداشته است. طالبان در نوامبر 2001 در افغانستان از میان برداشته شد و رژیم صدام حسین نیز در آوریل 2003 در عراق از میان رفت؛ اما آمریکا در جایگزینی ساختارهای سیاسی باثبات سیاسی و منسجم قاصر بوده است.
درگیری اسرائیل در دو جبهه در ماههای ژوئن و ژوئیه با فلسطینیها در غزه و با حزبالله در لبنان به ابعاد منطقهای بیثباتی افزوده است. در نتیجه ایران برای پرکردن خلاء منطقهای پا پیش گذاشت. سهولت کار این کشور موجبات پریشانی بازیگران اصلی در منطقه، یعنی آمریکا و همپیمانانش اروپاییاش را فراهم آورد.
ایران یکی از قدرتمندترین و مهمترین کشورهای منطقه به شمار میرود که نفوذ آن فراتر از مراکز حیاتی در زنجیره خاورمیانه، ترکیه، قفقاز، آسیای مرکزی و جنوب آسیا است.
این کشور اغلب از دیدگاه غربیهایی که در فاصله دور از آن قرار دارند به عنوان کشوری غیرعربی بزرگ و بیتجربه یاد میشود که در نقطه انتهایی شرقی خاورمیانه واقع است.
گزارش حاضر ایران را در کانون توجه در کنار همسایگانش قرار میدهد و رابطه آن با کشورهای مهم غربی و اروپایی بعلاوه خاورمیانهای را مورد ارزیابی و تجزیهوتحلیل قرار میدهد. قدرت این رابطهها عامل اصلی در اعتماد به نفس ایران و قدرتهای منطقه ای به شمار میرود.
سیاست خارجه منطقهای ایران که اکثرا9 موذیانه و عامل بیثباتی قلمداد میشود در حقیقت تاحدود زیادی بطور کل عملگرایانه است و عموماٌ در جهت اجتناب از تقابل است. هسته اصلی سیاست خارجه ایران عبارتند از:

" استیلای منطقهای بخصوص از لحاظ اقتصادی و فرهنگی در حدود نفوذ آن
" تعمیم دامنه نفوذ
" ثبات منطقهای
" تشکیل عراقی متحد اما فاقد توانایی در ایجاد تهدید نظامی
" وسواس نسبت به آمریکا اما درباه چگونگی برخورد با آن مطمئن نیست.
گزارش حاضر بر موضع ایران در منطقه خود تمرکز دارد اما در عین حال رابطه این کشور با آمریکا و غرب در حدود اختیارات این مطالعه نبوده است. به هر حال آمریکا اکنون به عنوان یکی از بازیگران منطقه به شمار میرود.
تهاجم به افغانستان و عراق به معنی این است که آمریکا و همپیمانانش اکنون بیشتر به عنوان عوامل برجسته در بطن کار به شمار میروند تا به عنوان ناظران خارجی که تنها مداخلهای محدود دارند.
لااقل این که سیاستها و اقدامات آمریکا ، فضایی فراهم کرده که بر استقلال و رفتار کشورهای منطقه تأثیر دارد.
این کشورها باید راهبرد خویش را داشته و منافع اقتصادی را در رابطه با واقعیت جدید حضور آمریکا و همچینین بنبست موجود در روابط ایران و آمریکا ، تدوین کنند.
سیاستهای مهم آمریکا در منطقه عبارتند از:

" بازسازی افغانستان و عراق به عنوان کشورهایی آرامتر، باثبات و دمکراتیک
" دفاع از امنیت و منافع منطقهای اسرائیل
" جلوگیری از بروز خشونتها میان اسرائیل و حزبالله و همچنین اسرائیل و فلسطینیها
" دستیابی جهانی به منابع انرژی خاورمیانه
" جلوگیری و ممانعت از گسترش تروریسم
" حساسیت به ایران اما روش برخورد با این کشور معلوم نیست
در همه این حوزهها، نفوذ ایران به عنوان تهدیدی راهبردی است و با وخامت مسئله هستهای این کشور و مناقشههای اسرائیل با همسایگانش حتی در مواجهه با تهدیدهایی که علیه موجودیت نفوذ آمریکا وجود دارد، تسلط آمریکا در منطقه حیاتی است.
آمریکا در راستای تشدید و تقویت فشار بینالمللی علیه پیگیری برنامه هستهای از سوی ایران، از اواخر سال 2005 روی یکی از چالشهای عمده حضور ایران در منافع گستردهتر منطقهای و آن دسته از کشورهایی انگشت گذاشت که نزدیکترین همپیمان بینالمللی ایران به شمار میروند.
حمایت نظامی و مالی ایران از حزبالله در لبنان و موفقیت آن در نبرد علیه اسرائیل در تابستان 2006 صرفا9 تأییدی بر میزان دسترسی ایران در منطقه است.
گزارش حاضر نگاهی است به این که چگونه بحرانهای منطقهای همچون مناقشه هستهای ایران، بیثباتی در عراق، درگیری اسرائیل و حزبالله و اوضاح رو به وخامت کرانه باختری و نوار غزه میتوانند بیانگر رابطه میان ایران و همسایگانش باشند.
هدف اولیه، تمرکز بر مسئله هستهای ایران است اما با تشدید درگیریها در نوار غزه و لبنان مشخص گشت که گزارش حاضر میتواند ارزش بیشتری برای درنظرگرفتن دیگر بحرانهای منطقهای و همه چیزهایی داشته باشد که به ایران به عنوان یکی از بازیگران اصلی منطقه مربوط میشود.
این گزارش توسط برنامه خاورمیانهای با مشارکت دیگر برنامههای منطقهای و مرتبط در موسسه چتهم هاوس تدوین شده و در آن به بررسی مسایل زیر پرداخته شده است:
" موقعیت ایران تا چه اندازه قوی است و چگونه شکل گرفته است؛
" چه عاملهایی باعث شده است تا هم پیمانی میان ایران و همسایگانش در آسیا و خاورمیانه شکل بگیرد؛
" چه واکنشهایی ممکن است در صورت این که آمریکا از نیروی نظامی برای کنترل برنامه هستهای ایران و تمایلات ایران در منطقه استفاده کند، پیش آید؛
" دیدگاه همسایگان ایران درباره پیگیری فنآوری هستهای از سوی ایران چیست؛
کسانی که در تدوین این گزارش سهم داشتهاند به بررسی روابط ایران بر حسب کشور به کشور پرداختهاند. درونمایه این کار بررسی تمایلات بیشتر کشورها برای حفظ رابطه مناسب با ایران یا پرداختن به نقاطی است که روابط ایران با آنجا ضعیف است، تا از دشمنتراشی و یا دامن زدن به وخامت اوضاع اجتناب شود.
دلایل بسیاری برای این تحقیق وجود دارد که بطور عمومی به سبب تقویت بحرانها در عراق و افغانستان و لبنان بوده است.
ایران در موقعیت قدرتمند منطقهای قرار دارد و همکاری آن و تأثیرات مثبت آن برای کمک به فرونشاندن بسیاری از آتشهایی که هماکنون شعلهور هستند، لازم است.
زمانی که ایران احساس کند توسط نیروهای خارجی تهدید میشود این توان را دارد تا بتواند منطقه را به آتشی مهیبتر گرفتار سازد.
از دیگر یافتههای عمده در این تحقیق بخصوص از زمان بروز جنگ در لبنان این است که مسئله هستهای تنها یکی از مجموعه ملاحظات و سیاستهایی است که توسط کشورهای خاورمیانهای و آسیایی در ارتباط با ایران اتخاذ شده است.
طرز تلقی و برداشت این کشورها از رابطه با جمهوری اسلامی ایران به سال 2001 و زمانی باز می گردد که واکنشهای منطقهای، حضور نظامی آمریکا در منطقه را موجب شده بود.
در کنار این امر روندی که میان رابطه این کشورها با غرب پیش از آن وجود داشته نیز مؤثر است.
با این حال منطقه خود را به واقعیتهای در حال تغییر، منطبق کرده است. این که چند جبهه در زمینههای اقتصادی، تجاری بعلاوه سیاسی و راهبردی در منطقه وجود دارد، یک واقعیت است.
ضمن این که تأثیر کامل تغییراتی که در سراسرخاورمیانه اتفاق افتاده هنوز به خوبی تعیین نشده است. یکی از دلایل معلوم این است که پیچیدگی روابط منطقهای که هماکنون ظهور کرده نشان دهنده ابعاد بحران های منطقهای است و نه آمریکا و نه اتحادیه اروپا میتوانند آن را نادیده بگیرند.
غرب از درک پیچیدگیهای ایران، رابطه عمیق آن با همسایگان و توانایی کهن ایران برای تأثیر گذاشتن بر همسایگان ناکام مانده است.
راه حل بسیاری از بحرانهای منطقهای که یک پای آن ایران است تنها نیازمند بهبود رابطه میان تهران و غرب از طریق دیپلماسی همراه با خویشتنداری و صبر از سوی هر دو طرف است.
دخالت بغرنج ایران در این بحرانها و اعتماد به نفس این کشور به معنی آن است که تقابل، خطرات جدی به همراه خواهد داشت.

- ایران
دلایل رشد نفوذ منطقهای ایران کاملا روشن است. ایران محور میان خاورمیانه و آسیا است که ضعف نظامی آن نباید نفوذ فرهنگی، سیاسی، و اقتصادی این کشور بر منطقه را تحت الشعاع قرار دهد.
آمریکا ممکن است در اعمال قدرت سخت از موقعیت برتری برخوردار باشد اما با همه تواناییهایی که در پیروزی نظامی دارد، دولت بوش نشان داده که فاقد توانایی لازم برای طرح ریزی مناسب در جاری ساختن آرامش پس از آن است. دانش ایران از منطقه، تسلط بر زبان و فرهنگ، روابط عمیق کهن و تواناییهای اجرایی به این کشور مزیت هایی در مقابله با غرب اعطاء کرده است. در حالی که آمریکا تلاش دارد خاورمیانه را تغییر داده و در آن اصلاحاتی به وجود آورد، ایران قصد دارد آموختهها و یافتههای خود را به کار گیرد.
موقعیت مکانی برجسته ایران به آن فرصتی بزرگ داده و در عین حال آن را در منطقهای که توجهی به ثبات ندارد، آسیبپذیر کرده است. ایران با هفت کشور هممرز است ضمن این که شش مرز آبی دارد و بطور مرتب تلاش داشته پیامدهای نزاعها در کشورهای همسایه از جمله هجوم خیل پناهندگان را ساماندهی و مدیریت کند.
ایران از سال 2001 و آغاز ماموریت آمریکا در افغانستان و عراق دلایل خوبی داشته است که درباره بیثباتی سیاسی در کشورهای همسایه نگران باشد.
به هر حال، اغلب اوقات ذهنیت غربیها نسبت به نیات سیاست خارجی ایران باعث شده نتوانند نیازهای امنیتی ایران را درک کنند. تجدید حیات طالبان در افغانستان در شرق و ادامه شورشهای عراق در غرب ایران به معنی ادامه خشونتها و بیثباتی در نزدیک مرزهای ایران است.
دولت تهران از این امر آزرده خاطر است که نقش آن در مهار و بازگرداندن مهاجران افغان به وطنشان بین سالهای 2001 الی 2002 هیچگاه توسط آمریکا و همپیمانانش درک نشده و مورد تشویق قرار نگرفته است.