اندیشه سیاسی شیخ فضل الله نوری و میرزای نائینی

یکی از مباحث چالش برانگیز در عصر مشروطیت ، بحث مقایسه ای و تطبیقی میان آرای آیت الله حاج شیخ فضل الله نوری و آیت الله حاج شیخ محمدحسین نائینی است.

کد خبر: ۱۰۶۵۰۶

هردو بزرگوار از شاگردان برجسته مرحوم آیت الله حاج میرزا محمدحسن شیرازی صاحب فتوای تحریم تنباکو بوده اند. شیخ فضل الله نوری پس از حدود 20 سال اقامت در عتبات در محرم 1303ق به فرمان میرزای شیرازی از سامرائ به تهران ، پایتخت ایران بازگشت تا به هدایت مردم و فعالیت های دینی و اجتماعی بپردازد. آیت الله نائینی نیز پس از فوت میرزای شیرازی به تدریس فقه و اصول در عتبات پرداخت و البته به خاطر رعایت احترام و ادب در محضر درس آیت الله آخوند خراسانی نیز حاضر می شد. برخی بر این باورند که این دو عالم جلیل القدر در پاره ای از مسائل سیاسی مانند ضرورت حکومت اسلامی ، جایگاه سیاسی فقها و نواب عام ، مجلس شورا و رای اکثریت ، مشروطیت ، آزادی ، مساوات ، قانون اساسی و مساله استبداد و برخی دیگر از مسائل ، با یکدیگر مخالفت داشته اند تا آنجا که عده ای ، شیخ شهید را متهم به استبداد دینی نموده و او را مخالف آزادی و مساوات و مجلس شورا و رای اکثریت و مشروطیت دانسته اند و میرزای نائینی را نقطه مقابل شیخ فضل الله تلقی کرده و او را مدافع مشروطیت ، آزادی ، مساوات و مجلس شورا و رای اکثریت و مخالف استبداد معرفی کرده اند. فرضیه نگارنده این است که هیچ گونه اختلاف فلسفی و سیاسی میان آن دو عالم برجسته شیعه وجود ندارد. هردو از استقلال و عدالت و حاکمیت اسلام دفاع کرده و آزادی به معنای رهایی از ستم ، استبداد، اختناق ، بندگی پادشاهان و حق انتقاد سازنده را مثبت دانسته و با آزادی به معنای امکان آشوب ، بی بند و باری و تخریب دین مخالفت ورزیدند.
مساوات نزد این دو مجتهد به معنای تساوی شاه و گدا در برابر احکام و قوانین الهی پذیرفته شده ، لکن مساوات به معنای یکسان بودن همه مردم در تمام احکام و حدود، صحیح نیست. جایگاه مجلس شورا و رای اکثریت نیز در چارچوب قوانین اسلام مطرح می گردد. لکن مجلس شورا با سبک غربی آن ، که دغدغه احکام الهی را ندارد، نزد هردو بزرگوار مردود است. استبداد نزد شیخ فضل الله نوری و میرزای نائینی مخالف شریعت اسلام و عقل عقلا معرفی گشته است. این رویکردها از کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله آیت الله شیخ محمدحسین نائینی و مجموعه رسائل ، مکاتبات و اعلامیه های آیت الله شیخ فضل الله نوری قابل اصطیاد و گردآوری است.