بررسی نقش مردم تبریز در نهضت مشروطه

یکصد سال پیش درچنین روزی مردم آذربایجان و در راس آنها تبریز قهرمان برای رهایی ایرانیان از بند استعمار ، استبداد ، استثمار وعقب ماندگی سیاسی و اجتماعی بپا خاست تا جامعهای آزاد و عاری از هرگونه ظلم وفساد وبیعدالتی را بنیان نهد.

کد خبر: ۱۰۵۲۶۸

در آن سالها که ظلم و جور و از هم گسیختگی جامعه ایرانی را فرا گرفته بود ، مردم تبریز براساس رسالت ملی و مذهبی خود ضد استبداد مبارزهای را آغاز کرد که در آن مفاهیم ملی و حتی فراملی چون آزادی خواهی ، عدالت طلبی ، ستم سوزی ، دیکتاتور ستیزی حرف اول و آخر مبارزان بود.
علما و مبارزان تبریز و علمای نجف به شاه تلگرام زدند و سرانجام اقدامات آنان موثر افتاد و شاه که از هر طرف خطر را احساس می کرد در پاسخ ، اطمینان به معاودت علمای بست نشین داد و طولی نکشید که روز 14 مرداد 1285شمسی فرمان مشروطه را صادر کرد.
به این ترتیب پس از یک سال و نیم تلاش ، مبارزه و تحمل سختی های فراوان ، جنبش و نهضت ملی مشروطه خواهی ایران به ثمر رسید و ایران مشروطه شد.
به گزارش واحد مرکزی خبر ؛نهضت مشروطهای که به گواه تاریخ ریشه آن در تبریز رشد کرد و به سایر نقاط کشور گسترش یافت ، نه تنها طیف روشن فکر بلکه دهقانان ، پیشه وران ، کارگران ، بازرگانان ، تجار ، روزنامه نگاران و طبقه میانی و متوسط جامعه را نیز پشت سر داشت.
هنگامی که محمدعلی شاه گامهای جدی و سرکوب گرانه برای از میان برداشتن انقلاب مشروطیت برداشت و با حمایت دولتهای خارجی همچون روس مجلس را به توپبست و بسیاری از مشروطهخواهان را بهدار آویخت ، این تبریز بود که سختترینمقاومتها در برابر استبداد شاهی را از خود نشان داد.
زمانی که یاس و ناامیدی مشروطه خواهان را فرا گرفته بود ، شخصیتهای مبارزو برجستهای همچون ستارخان "سردار ملی" و باقرخان " سالار ملی" با شجاعتیمثال زدنی رهبری جنبش مردمی مشروطه را در دست گرفته و باعث فرار محمدعلیشاه از کشور شدند.
بدون تردید آنچه که در تاریخ معاصر ایران به عنوان قوای سه گانه , خانه ملت , حق مشارکت, آزادی بیان و عقیده, قلم و آزادی احزاب مطرح شده و میشوددستاورد بزرگ نهضت مشروطیت است که با رشادت ها و دلاوری های مردم تبریز و آذربایجان به دست آمد.
تبریز در طول تاریخ همواره مهد تجدد و نوخواهی بوده و گنجینهای از حماسهها را در خود دارد و به ویژه در تاریخ معاصر ایران این شهر در صف نخست مبارزات ملت ایران قرار داشته و همیشه مقابل ستمگران و متجاوزان با چنگ و دندان ایستاده است.
در جنبش مشروطیت نیز به واقع تبریز منجی انقلابی شد که در آستانه شکست قرار گرفته بود.
انقلاب مشروطه با دوراندیشی رهبران و هوشیاری و از جان گذشتگی مردمان خطه آذربایجان و تبریز نه تنها به سر منزل مقصود رسید بلکه حکومت قاجار را از تخت سلطنت پایین کشید.
اعتبار مبارزات مردم تبریز زمانی ارزش فزون تری به خود میگیرد که بهاوضاع و احوال دوران آستانه نهضت مشروطه و نظام سلطنتی که برپایه استبداد فردی استوار بود, توجه شود.
در آن دوران همه قدرت دولتی اعم از قانونگذاری و اجرایی در دست شخص شاه متمرکز بود و وی صاحب اختیار بیچون و چرای مردم بود و توان سیاسی واقتصادی فراوانی داشت.
در تحلیل موقعیت و نقش تبریز در پیدایش نهضت مشروطیت باید به کانون نوگرایی این شهر کهن به دلیل نزدیکی به اروپا , دولت عثمانی و روسیه توجه عمیقی شود.
پذیرش تحولات جدید فرهنگی, صنعتی, اجتماعی و سیاسی مردم تبریز با دنیای جدید به آنها این امکان را فراهم ساخت تا در نهضت مشروطه نیز پیش قدم و البته ثابت قدم شوند.
نزدیکی به روسیه و تبعات انقلاب 1905 آن کشور , افکار انقلابی در تبریز را بیش از دیگر نقاط ایران حتی تهران , رونق و رواج داده بود به طوری که روزنامهنگاران این شهر چون حسین خان عدالت مدیر روزنامه " عدالت" و "الحدید" و محمد علی خان تربیت مدیر مجله " گنجینه فنون" در انجمن های سری نقش عمده داشتند.
به گواه منابع موجود تبریز بزرگترین مرکز انتشار روزنامههای ملی در دوره مشروطیت بود و تهران در ردیف دوم قرار داشت.
از سوی دیگر پیش از شروع انقلاب مشروطه مردم تبریز در نهضت تنباکو نیزنام خود را به عنوان خاستگاه نخستین خیزش ضد استعماری در ایران در تاریخ به ثبت رسانده بود.
درآن زمان و برای نخستین بار تبریزی های مقیم استانبول که روزنامه اختر را منتشر میکردند , امتیازنامه توتون و تنباکو را افشا و مضرات آن را به ملت ایران روشن کرده بود.
پس از آن تبریز نخستین شهری بود که علیه آن امتیازنامه به یک خیزش قهرآمیز دست زد و ابتکار عمل را در دست گرفت تا استبداد و استعمار چنان غافل گیر شود که راهی جز پذیرفتن خواستهای ملت نیابد.
این قیام بدون تردید یکی از عوامل و انگیزههای مهم و تاثیرگذار انقلابمشروطه و استقرار نظام پارلمانی در ایران بود.
علاوه بر مسایل فوق, در دوره مشروطه و پیش از آن توجه به صنعت و استفادهاز تکنولوژی غرب, همزمان در تبریز مورد استفاده قرار میگرفت که این امر در انتقال تجربیات و اندیشههای مختلف موثر بود.
در این راستا تبریز نخستین شهر ایران بود که در سال 1280 شمسی و پنج سال پیش از به ثمر رسیدن انقلاب مشروطیت به علت موقعیت مهم سیاسی, اقتصادی و فرهنگی خود که در آن روزگار مرکز ثقل ایران بود, صاحب تلفن شد.
فعالیت نخستین کانون و مرکز ایجاد ضرابخانه ماشینی و انتشار اسکناس ایرانبه سال 1296 هجری قمری و 28 سال پیش از مشروطه, تاسیس نخستین قرائت خانه ایران در سال 1312 هجری قمری و 12 سال قبل از انقلاب مشروطه و رونق صنعتچاپ در تبریز که سابقه آن به بیش از 80 سال پیش از مشروطه بر میگشت, همگیاز جمله عواملی است که تبریز را در نهضت مشروطیت به گهواره و مهد این جریان مردمی تبدیل کرد.
به علت ارتباطات گسترده و متقابل تجار, بازرگانان, روشنفکران و روزنامهنگاران تبریزی با ممالک عثمانی, قفقاز, روسیه و اروپا, نخستین مهمانخانهبه سبک جدید به سال 1321 هجری قمری و چهار سال پیش از صدور فرمان مشروطیت در تبریز بنا نهاده شد.
نکته قابل توجه در راهاندازی مهمانخانه مزبور احداث قرائت خانه در جوارآن بود که روزنامه انجمن نوشته است: "در مهمانخانه برای مسلمین قرائت خانه دایر شده, جراید قفقاز و ایران موجود است. برای عمومی که قرائت خانه است قیمت چای تخفیف داده میشود.
این امر نشاندهنده درک, فهم و شعور بالای تبریزیان در اهمیت دادن به نقش مطالعه و ارتباطات اطلاعاتی با جهان خارج از کشور برای توسعه و پیشرفت ایران بوده است.
بدین ترتیب در آستانه نهضت مشروطه, تبریز به لحاظ موقعیت خاص فرهنگی , اقتصادی , تجاری , اجتماعی , جغرافیایی واستراتژیکی تمامی تفکرات و تئوریهای ذهنی و عینی انقلاب را در خود پرورده بود.
در حقیقت مبانی فکری و ایدئولوژیکی نهضت مشروطه از طریق وضعیت اجتماعی تبریز و فعالیتهای روشن فکران و عالمان و بازاریان فهیم این شهر به دیگر نقاط کشور تعمیم داده شد.
قانون خواهی, آزادی دوستی, تجدد و روشنگری از جمله خصلتهای برجسته مردم تبریز در طول تاریخ بوده است که قافلهسالاری و پیش گامی در مبارزات , مقابله با استبداد و استعمار و دفاع از استقلال و تمامیت ارضی نشان از این خصیصهها دارد.
سید جمالالدین واعظ اصفهانی بعد از مسافرتی که پیش از انقلاب مشروطه بهتبریز داشت, مردم این خطه را چنین معرفی میکند:" از سی کرور جمعیت ایران فقط 50 هزار نفر درک و فهم انقلابی دارند, غیراز تبریزیها که به تمامی انقلاب را فهمیدهاند واگر برای رهانیدن ملت ایراناز ظلم و ستم دربار قاجار وجود داشته باشد, اولی امام عصر و دومی مردمتبریز است.
میتوان نتیجه گرفت که مشکلاتی اعم از قدرت خودکامه سلطنت, ناامنی , فقر و نابرابری توام با افزایش سطح آگاهی مردم به ویژه اهالی تبریز زمینه برای ایجاد تحول عظیم و تاریخی که نخستین گام آن تشکیل جامعه مدنی در انقلاب مشروطیت بود, را فراهم ساخت.
بدون تردید در تاریخ معاصر این انقلاب مشروطیت بود که مردم ایران را به حرکت درآورد و رهنمون آنها در سده 20 شد که در این راه تبریز و مردم همیشه آگاه و فهیم آن نقشی بیبدیل و حساسی را داشتهاند.
تبریز نقش تاثیرگذار و تعیینکننده خود در بسترسازی, تداوم و به مقصد رساندن نهضت مشروطیت را به نهایت مطلوب ایفا کرد و نام خود را همچون دیگر عرصههای سیاسی, اجتماعی, فرهنگی, علمی و اقتصادی در تاریخ ایران و بلکه جهان به ثبت رساند.
میرزا محمدخان قزوینی در خاطرات خود مینویسد: " آن موقع در اروپا بودم, مردم به صف میایستادند تا روزنامههایی بخرند که صحبت از ستارخان وتبریزیان را چاپ میکرد .