بانوی ریاضیات جهان به بی‌نهایت پیوست

جست‌وجو در مرزهای دانش

مریم میرزاخانی در 31 سالگی به جایگاه استادی دانشگاه استنفورد دست یافت و یکی از جوان‌ترین افراد در این جایگاه معتبر به شمار می‌رفت. او سال‌ها در دانشگاه‌های استنفورد و پرینستون به تدریس پرداخت و به عنوان یکی از ده ذهن جوان برگزیده سال 2005 میلادی از طرف نشریه پاپیولار ساینس (Popular Science) در آمریکا و ذهن برتر رشته ریاضی معرفی شد. به نوشته یواس‌تودی (USA Today) این فهرست ده نفره، در واقع محققان و نخبگان جوانی را به جهان معرفی می‌کند که در حوزه‌های ابتکاری مشغول فعالیت هستند و با این حال، از چشم عموم مردم پنهان مانده‌اند. این فهرست براساس پیشنهاد و معرفی سازمان‌های گوناگون، روسای دانشگاه‌ها و ناشران انتشارات علمی برگزیده تهیه می‌شود. محققان برگزیده نیز معمولا دانشمندان جوان حوزه‌هایی مثل گرافیک رایانه‌ای، ریاضیات، علوم رباتیک و دیگر رشته‌هایی هستند که افق‌های تازه‌ای در مرزهای جهان به روی بشر گشوده‌اند. مریم میرزاخانی یکی از همین افراد بود.

میرزاخانی سال 2009 میلادی به خاطر دستاوردهایش در ریاضیات جایزه بلومنتال را دریافت کرد و به گفته انجمن ریاضی آمریکا دلیل دریافت این جایزه، خلاقیت استثنایی و دکترای مبتکرانه این محقق جوان درباره ترکیب سه مساله مهم برای به‌دست‌آوردن نتیجه مورد نظر بوده است. حوزه فعالیت این دانشمند جوان به طور خاص روی فضاهای هندسی و نظریه ارگودیک متمرکز بود و می‌توان درباره او گفت در مرزهای دانش به جست و جوی راه‌حل‌های تازه بود. جوایزی مثل جایزه ستر از انجمن ریاضی آمریکا در سال 2013 میلادی، جایزه موسسه ریاضیات کلی (CMI) و مدال فیلدز در سال 2014 میلادی از دیگر افتخارات این دانشمند ایرانی است. همچنین او جایزه دو سالانه روت لیتل ستر (Ruth Lyttle Satter) در ریاضیات را دریافت کرده است که به زنان تاثیرگذار در حوزه ریاضی اعطا می‌شود. عمده پژوهش‌های او در حوزه تعیین مشخصات غیرطبیعی فرم‌های هندسی بود و اردیبهشت سال 1395 به عضویت آکادمی ملی علوم برگزیده شد.

دریافت معتبرترین جایزه ریاضی

مریم میرزاخانی 22 مرداد 1393 به عنوان نخستین زن و نخستین ایرانی مدال فیلدز، معتبرترین جایزه در حوزه ریاضیات را دریافت کرد.

مدال فیلدز را می‌توان معتبرترین جایزه در حوزه ریاضیات دانست. بسیاری از دانشمندان مطرح جهان مدال فیلدز را معادلی برای نوبل ریاضی که جای خالی آن میان جوایز نوبل وجود دارد، می‌دانند. این جایزه هر چهار سال یک‌بار به یاد چارلز فیلدز، ریاضیدان کانادایی، به ریاضیدانانی اهدا می‌شود که کشف و پژوهشی چشمگیر در حوزه ریاضی دارند و لازم است هنگام اهدای مدال سن آنها کمتر از 40 سال باشد. مریم میرزاخانی در 37 سالگی این مدال را به دلیل تحقیقات برجسته در حوزه هندسه و نظریه ارگودیک، به عنوان نخستین زن و نخستین ایرانی دریافت کرد. میرزاخانی هنگام دریافت این مدال از رئیس‌جمهور کره‌جنوبی، درباره این‌که چه چیز حکم جایزه واقعی را برای او دارد، گفته بود: لحظه‌ای که شور و شوق کشف و درک چیز جدیدی را احساس می‌کنی و چشم‌انداز کاملی را مقابل خود می‌بینی، قطعا رضایت‌بخش‌ترین اتفاق است. او تحقیق روی مسائل ریاضی را همچون کوهپیمایی طولانی در مسیری عنوان کرد که پیش از آن کسی از آن عبور نکرده و مسیر پاخورده‌ای وجود نداشته است. جیمز کارلسون از موسسه ریاضیات کلی، درباره میرزاخانی هنگام دریافت مدال فیلدز گفته بود: میرزاخانی دریافتن ارتباطات جدید عالی است. او می‌تواند از یک مثال ساده بسرعت به یک نظریه ژرف برسد. همچنین رامین تکلو، استاد ریاضی دانشگاه ایلینویز شیکاگو گفته بود: مریم میرزاخانی بدون گرفتن مدال فیلدز نیز جزو ریاضیدانان مطرح جهان بوده است.

نامی که در جهان ماندگار شد

به گفته نزدیکان میرزاخانی، او تقریبا از یک سال قبل از دریافت مدال فیلدز با سرطان سینه دست و پنجه نرم می‌کرد. از نیمه‌های سال 1392 وضعیت سلامت او وخیم شد و سپس رو به بهبود رفت. مدتی بعد مشخص شد سرطان به کبد سرایت کرده و باز هم روند درمان جوابگو بود تا این که یک ماه پیش بیماری به مغز استخوان سرایت کرد و در کمتر از یک ماه او را از پای انداخت. مریم میرزاخانی، ریاضیدان و استاد ایرانی دانشگاه استنفورد و برنده مدال فیلدز ریاضی روز شنبه 24 تیر 1396 بر اثر سرطان در سانفرانسیسکوی آمریکا درگذشت.

مریم میرزاخانی اهل مصاحبه نبود و می‌توان گفت، هیچ گفت‌وگویی در نشریات فارسی زبان با او وجود ندارد، اما سال 2015 در گفت‌وگو با روزنامه گاردین درباره سال‌های کودکی و اولین نشانه‌های علاقه به ریاضیات گفته بود: من در کودکی علاقه زیادی به ریاضیات نداشتم و دوست داشتم نویسنده شوم. اولین خاطره من از ریاضیات مربوط به وقتی است که برادرم راجع به مساله‌ای برایم گفت که چگونه می‌توان اعداد یک تا 100 را با هم جمع کرد. فکر می‌کنم او این مطلب را که چگونه گوس این مساله را حل کرد، در یک مجله علمی خوانده بود. این راه‌حل برایم بسیار جالب بود. این اولین‌باری بود که از یک راه‌حل زیبا لذت می‌بردم، گرچه خودم نتوانسته بودم این راه‌حل را پیدا کنم. او درباره علاقه اصلی خود در حوزه ریاضیات گفته بود: فهمیدن ساختارهایی است که می‌توانیم روی یک سطح رسم و از پرسپکتیوهای گوناگون تجسم کنیم. به نظر من فهمیدن این مسائل اهمیت زیادی دارد، چراکه با مسائل دیگر در ارتباط هستند. وقتی بخواهیم روی فضاهای با ابعاد بالا کار کنیم، یک راه پیدا کردن سطوح قابل محاسبه داخل آنهاست و برای رسیدن به این داده‌ها باید راجع به فضاهای دیگر نیز بدانیم.مریم میرزاخانی را می‌توان یک نابغه جهانی ریاضی، یک ایرانی افتخارآفرین و یک زن پیشتاز در حوزه فعالیت تخصصی خود نامید. با هر عنوانی که او را بشناسیم، در سال‌های حیات خود در آن جایگاه درخشیده است و نامش برای همیشه در جهان ماندگار است.

افتخارات روزهای نوجوانی

این نابغه ریاضی 13 اردیبهشت 1356 در تهران به دنیا آمد. او دبیرستان را با هدف خواندن رشته ریاضی آغاز کرد و از همان سال‌ها تصمیم به شرکت در المپیاد ریاضی گرفت. میرزاخانی در سال‌های 1373 و 1374 موفق به کسب مدال طلای المپیاد ریاضی کشوری شد و همان سال‌ها مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی هنگ‌کنگ و کانادا را نیز از آن خود کرد. همچنین میرزاخانی نخستین کسی بود که دو مدال طلای المپیاد ریاضی دریافت کرد و در دومین دوره نمره کامل را در سطح جهانی کسب کرد. میرزاخانی دوره کارشناسی را در رشته ریاضی دانشگاه صنعتی شریف آغاز و برای تحصیلات تکمیلی بورسیه دانشگاه هاروارد را دریافت کرد. میرزاخانی سال 1378/1999 و اوایل دوره تحصیلات تکمیلی موفق شد راه‌حلی برای محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرم‌های هندسی هذلولی پیشنهاد دهد.

پیام تسلیت مسئولان به مناسبت درگذشت مریم میرزاخانی

در پی درگذشت مریم میرزاخانی، نابغه نامدار ریاضی جهان، برخی مسئولان در پیام‌هایی جداگانه، درگذشت این دانشمند ایرانی را تسلیت گفتند. رئیس‌جمهور در پیامی، درگذشت این دانشمند را تسلیت گفت. در متن پیام تسلیت حجت‌الاسلام والمسلمین حسن روحانی آمده است: «درخشش بی‌‏نظیر این دانشمند خلاق و انسان متواضع که نام ایران را در مجامع علمی جهانی طنین‏‌انداز کرد، نقطه عطفی در معرفی همت والای زنان و جوانان ایرانی در مسیر کسب قله‌های افتخار و عرصه‌های گوناگون بین‌المللی بود.»

در پیام محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان هم آمده است: درگذشت نابغه جوان ایرانی و استاد ریاضیات، دکتر مریم میرزاخانی موجب تاسف شدید اینجانب و همه ایرانیانی شد که به مفاخر برجسته علمی کشورشان می‌بالند.

محمد فرهادی، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری نیز در پیامی درگذشت دکتر مریم میرزاخانی را تسلیت گفت و در پیامی نوشت: «در شرایطی که جامعه علمی و دانشگاهی و آحاد مردم علم دوست و فرهیخته کشور در سوگ از دست دادن بانوی عالم و دانشمند، دانش‌آموخته دانشگاه صنعتی شریف و استاد دانشگاه استانفورد، سرکار دکتر مریم میرزاخانی نشسته‌اند، برخود فرض می‌دانم مراتب تسلیت و همدردی خود را با استادان، همکاران، دوستداران و خانواده محترم ایشان اعلام کنم.»

حسن قاضی‌زاده‌هاشمی، وزیر بهداشت هم در این باره نوشت: «امروز ناباورانه چراغی در جهان دانش خاموش شد که به شرافت انسانی، اخلاق نیکو، سادگی و رأفت و معرفت شهره بود و از همه مهم‌تر، نماد یک زن ایرانی بود که جهان به او افتخار می‌کند.»

غلامعلی حدادعادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، الهام امین‌زاده دستیار ویژه رئیس‌جمهور در امور حقوق شهروندی، پرویز اسماعیلی معاون ارتباطات دفتر ریاست جمهوری، محمد رضا باهنر دبیرکل جامعه اسلامی مهندسین، دکتر علی‌اکبر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، گری لوییس نماینده سازمان ملل متحد در ایران و ده‌ها شخصیت سیاسی دیگر نیز درگذشت این چهره علمی را تسلیت گفتند.

سپیده شعرباف

دانش