چوب آمریکا لای چرخ روابط ایران و اروپا

با این وجود کم نیستند تحلیلگرانی که معتقدند اروپایی‌ها به تبع ایالات متحده در رابطه با اجرای برجام دچار بدعهدی شده و آن‌طور که باید در سال 95 که اولین سال اجرای توافق هسته‌ای بود، بندهای این توافقنامه را رعایت نکردند.

دکتر علی بیگدلی استاد تاریخ دانشگاه شهید بهشتی در گفت‌وگو با جام سیاست به تشریح و تبیین این روابط پرداخته است که می‌خوانید.

روابط ایران با کشورهای اروپایی چه سیری را در طول سال‌های گذشته طی کرد و اکنون این روابط را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ما اصولا روابطمان را در حوزه‌های نوسازی با اروپا شروع کردیم و به اعتقاد من، ما صنعت را از آلمان و سیاست را از انگلستان و ادبیات و هنر را از فرانسه گرفتیم. ما ارتباط با کشورهای اروپای غربی را به‌طور سنتی این روابط شاید از گذشته‌های دور برقرار کردیم. روابط ایران و کشورهای اروپایی به لحاظ تاریخی از زمان ایلخانان شروع شد و ما در این دوره با اروپایی‌ها روابط سفارتی داشتیم. این مراودات در زمان صفویه گسترش پیدا می‌کند و در زمان قاجار هیات‌های بلندپایه اروپایی به ایران می‌آیند، این در حالی است که هیچ‌کدام از کشورهای شرقی تا به این حد برای کشورهای اروپایی شناخته شده نبودند. زمانی که ناصرالدین شاه به اروپا سفر کرد به دیدن بیسمارک رفت و برای اولین بار ایران با آلمان قرارداد امضا کرد. از آن زمان به بعد این ارتباطات در همه زمینه‌ها وسعت گرفت و گسترده شد. در زمان محمدرضا شاه هم این روابط بسیار نزدیک بود و حتی ایرانی‌ها در آن زمان برای سفر به کشورهای اروپای غربی احتیاج به ویزا نداشتند، اما با وقوع انقلاب اسلامی تا حدودی این وضعیت دستخوش تغییر شد. این مساله تا حدود زیادی به تلقی انقلابیون نسبت به غربی‌ها مربوط بود. از آن پس روابط ما با کشورهای غربی دچار تزلزل شد و بعد از مساله گروگانگیری روابط ما با اروپاییان قطع شد. این قطعی روابط چند مرتبه در طول تاریخ انقلاب اتفاق افتاد و بعد از برجسته شدن مساله هسته‌ای هم طبیعتا به‌طور وسیع وگسترده‌ای قطع شد، اما با آمدن آقای روحانی و اجرایی شدن برجام، روابط با کشورهای غربی دوباره و البته نه مثل گذشته برقرار شد. به هر حال موانع اصلی از سر ما برداشته شد و از آن پس شاهد بودیم که هیات‌های بلندپایه و پرتعدادی مخصوصا از سوی فرانسه، آلمان، انگلستان و ایتالیا برای احیای روابط به ایران آمدند، ولی متاسفانه آزارهایی که آمریکا خصوصا از نظر شبکه بانکی اعمال می‌کرد باعث شد که این روابط شکل خیلی گسترده‌ای پیدا نکند. ولی به هر حال گشایشی ایجاد شد. در این زمان سیاست خارجی ما از آن حالت انقباضی رها شد و شکل انبساطی‌تری گرفت. با این وصف روابط ایران با کشورهای اروپایی هنوز با شکل کامل و قابل قبولی را که انتظار داریم فاصله دارد. در شرایط کنونی کشورهای اروپایی به لحاظ اقتصادی وضعیت پیچیده‌ای دارند. اتحادیه اروپا هنوز از بحران اقتصادی سال 2008 بیرون نیامده و وضعیت اقتصادی نامطلوبی دارد و با انبوهی بیکاری مواجه است، اما باز هم به دلیل همان مسائلی که گفتم مثل مشکلاتی که آمریکا در سیستم بانکی به‌وجود آورده گسترش روابط ایران و اروپا با تنگناهایی مواجه است. اروپایی‌ها نگران تنبیه مالی آمریکا هستند و این مساله باعث شده که اروپایی‌ها خیلی پا را بیرون نگذاشتند و با سخاوتمندی جلو نیامدند. امیدواریم که این مشکلات برچیده شود و ما بتوانیم روابط مطلوب‌تری را با اتحادیه اروپا داشته باشیم. به دلیل آن‌که اروپایی‌ها به لحاظ سنتی شرکای تجاری و سیاسی ما هستند و روابط خوبی در گذشته داشتیم و امیدواریم که به همان سطح روابط برسیم.

در شرایط فعلی ایران چه اهمیتی به لحاظ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برای اروپاییان دارد؟

آقای آندره روسو یکی از بزرگ‌ترین فلاسفه و نویسندگان معاصر فرانسه است. او گفته که ما شرق را با زرتشت شناختیم و اسلام را با ایران. بنابراین ایران برای اروپایی‌ها از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. این همه سیاح اروپایی که به ایران آمدند به هیچ کدام از کشورهای شرقی قدم نگذاشتند. به دلیل افتخاراتی که ما در گذشته داشتیم، اروپایی‌ها کاملا ما را می‌شناسند که چه سرگذشت افتخارآفرینی را در گذشته داشتیم و شخصیت‌های بلندمرتبه‌ای را به لحاظ علمی، فلسفی و ادبیات به دنیا معرفی کردیم. زمانی من در اروپا دانشجو بودم، استادم از من پرسید که اهل کجایی. گفتم من ایرانی هستم گفت تو از کشور شاهزاده شعر آمدی. منظورش سعدی بود. هیچ‌یک از کشورهای شرقی بخصوص مسلمان به اندازه ایران، فیلسوف و ریاضیدان و دانشمند نداشتند و اروپایی‌ها آثار این چهره‌ها را ترجمه کردند. ایران به لحاظ ادبی جایگاه رفیعی در میان کشورهای اروپایی دارد. تاثیرپذیری ما در ادبیات اروپا از دوره باستان تاکنون ادامه داشته است. از سوی دیگر کشور ما از نظر الگوی مصرف نزدیک به الگوی مصرف کشورهای اروپایی است. هیچ کشور شرقی به اندازه ایران و زودتر از ایران بافرهنگ و زبان اروپا آشنا نشده است. کشور ما کشوری پرجمعیت و با فرهنگ و از امکانات وسیع و منابع زیرزمینی بسیار مستغنی برخوردار است و همین امروز هم جذابیت‌هایی دارد که باعث شده میل ورود اروپاییان را افزایش دهد.

نوع ارتباطمان با کدام کشورها بیشتر است؟

در حال حاضر حجم روابط تجاری ما با آلمان بیش از همه کشورهای اروپایی است، به دلیل این‌که آلمان خود را کمتر درگیر مسائل و مشکلات سیاسی می‌کند و چندان حرف‌شنوی از آمریکا ندارد و بیشترین کشوری که این حرف‌شنوی را دارد انگلستان بود و به همین دلیل مبادلات تجاری ما با انگلستان خیلی کاهش پیدا کرد و بعد هم تا حدودی می‌توانیم به ایتالیا و اسپانیا اشاره کنیم.