بازار و تاریخچه سیاسی و اجتماعی آن

تحولاتی چون جنبش تنباکو، مشروطه، انقلاب اسلامی و... از جمله مقاطع حساس تاریخ معاصر است که در آن بازاریان با حضور فعال خود باعث ایجاد تغییرات مهمی در تصمیمات حکام و زمامداران شدند. این مجموعه اشاره کوتاهی دارد به نقش بازار در حیات اجتماعی ایرانیان.

بازار و پویش اجتماعی شهرها

بازار محل خرید و فروش کالاهاست، اما به لحاظ زبان‌شناسی برگرفته از واژه واچار در زبان پهلوی و به معنای محل اجتماع است. عنوانی که بدرستی برای این مکان بکار برده شده است. در واقع بازار را باید ستون فقرات ارتباطات شهری در گذشته و حال به حساب آورد. در حال حاضر عمده مسیر ارتباطی و رفت و آمد شهرها با احداث خیابان صورت می‌گیرد، اما در گذشته تعیین‌کننده مسیر خیابان‌ها در شهرها، بازارها بودند که عمدتا گذرگاه‌ها و معابر شهری به بازارها و محل داد و ستد می‌رسید. طبعا این اتفاق، موقعیت خاصی را برای بازارها فراهم می‌کرد و زمینه‌ای برای کانون اطلاع‌رسانی شفاهی تبدیل می‌کرد. برای همین بود که مردم برای کسب خبر عمدتا به بازارها می‌آمدند تا در جریان روند امور قرار گیرند. در متونی مثل تاریخ بیهقی آمده است وقتی حکومت می‌خواست خبری را به اطلاع عموم برساند آن را از طریق جارچیان و منادیان در بازار شهر منتشر می‌ساخت. حتی مردم عادی نیز می‌توانستند با پرداخت پول، اخبار مورد نظرخود را از طریق جارچیان در بازار پخش کنند.

زینب پاشا و بستن بازار تبریز

همزمان با آغاز نهضت مبارزه با قراردادهای استعماری، زنان نیز همراه مردان در این جنبش سهیم بودند. قرارداد استعماری رژی یا همان قرارداد واگذاری امتیاز تنباکو که بسته شد، کشت و فروش پرمنفعت توتون و تنباکو به مدت پنج سال در انحصار انگلیس قرار گرفت. این مساله اعتراضات عمومی را در پی داشت. بازاریان برای اعلام مخالفت خود با این قرارداد اقدام به بستن محل کسب و کار خود کردند، اما سربازان دولتی برای ممانعت از این کار با زور و تهدید بازاریان را مجبور به بازکردن مغازه‌ها کردند. زینب پاشا که یکی از زنان آزادیخواه تبریز بود در راس گروهی از زنان همفکر به بازار تبریز آمدند و با ماموران دولتی درگیر شدند و با این اقدام بازار دوباره تعطیل شد. وی در دوران انقلاب مشروطیت هم فعال بود و زمانی که در بحبوحه انقلاب برخی از بازاریان از فرصت به دست آمده قصد سوءاستفاده و احتکار ارزاق عمومی و کالاهای ضروری را داشتند، زینب‌پاشا و دیگر زنان همراهش بعد از شناسایی محتکران به انبارشان حمله کردند و بعد از بیرون کشیدن آرد و گندم از انبارها، بین فقرای شهر و روستاییان اطراف پخش می‌کردند.

بازار و جنبش تحریم کالاهای خارجی

مردم ایران از روزگار قاجار با کالاها و منسوجات خارجی آشنا شدند، اما این آشنایی با شرایطی همراه بود. سابقه تجاوزگری استعمارگران در سرزمین‌های اسلامی باعث شد که همواره مردم مسلمان کشورهای منطقه و ایران نگاهی توام با بدبینی نسبت به ورود کالاهای خارجی داشته باشند و از سویی دیگر ورود هر جنس خارجی با توجه به این‌که مانعی برای فروش کالاهای داخلی بود از سوی بسیاری از اهالی کسب و کار با اعتراضاتی مواجه می‌شد. از سویی دیگر علمای بلاد اسلامی ورود این اجناس را به منزله زمینه‌سازی برای سیطره بیشتر بیگانه می‌دانستند و از این‌رو با هدف جلوگیری از نفوذ قدرت‌های خارجی بر سرزمین‌های اسلامی و دستیابی به استقلال از حکم شرعی تحریم استفاده کردند. بنابراین با حمایت مردم و پشتیبانی بازاریان و فتوای علما، جنبش تحریم در ایران به وقوع پیوست.

سرآغاز این جنبش دامنه‌دار، نهضت تحریم تنباکو (از بیست و هشتم رجب 1307 تا پنجم جمادی‌الثانی 1309) بود. ‌سال 1315، مجدالاسلام کرمانی به یاری سیدجمال واعظ اصفهانی و ملک‌المتکلمین و میرزاعلی جناب، انجمن شرقی را با هدف رفع احتیاج به کالاهای فرنگی به وجود آوردند و از علما خواستند در ماه رمضان مردم را به استفاده از کالاهای داخلی ترغیب کنند.

آقانجفی، فقیه صاحب نفوذ عصر قاجار، در اصفهان حکم تحریم کالاهای فرنگی را صادر کرد. نشریه حبل‌المتین با استفتا از برخی علمای بزرگ نجف، مانند سیداسماعیل صدر و سیدمحمدکاظم طباطبایی و شیخ‌الشریعه اصفهانی و ملامحمدکاظم خراسانی، درخصوص استفاده نکردن از کالاهای فرنگی و درج فتواهای آنان، به پیشبرد این جنبش کمک موثری کرد. این اقدامات به نوبه خود ضربه جبران‌ناپذیری بر اقتصاد کشورهای استعمارگر وارد آورد.

فتاح غلامی - روزنامه نگار