واکسینه کردن مردم برای حفظ امنیت روانی

امروزه در دنیایی زندگی می‌کنیم که اطلاعات در آن به معنای واقعی کلمه گستردگی بی‌حد و حصری یافته است. فناوری‌های آن گسترده شده و دیگر هیچ حریمی باقی نمانده است که درنوردیده نشده باشد. رازداری و حفظ اسرار، یک امر اطلاعاتی است که در قالب یک کشور می‌تواند امنیت را در بزنگاه‌ها حفظ یا تهدید کند. رابطه بین مردم و نهادهای اطلاعاتی صرفا به معنای ارتباطی منبع‌محور نیست که در آن مردم هر مورد مشکوکی را به سازمان اطلاعاتی خبر دهند. تبیین این رابطه به معنای آموزش امور اطلاعاتی نیز هست. آموزش رازداری و حفظ اسرار در جامعه نه‌تنها ابعاد امنیتی موضوع در مواقعی همچون جنگ و... را دربر می‌گیرد بلکه شامل برخی بداخلاقی‌هایی می شود که امروز در جامعه شاهد آن هستیم؛ هر خبری حتی خصوصی و مرتبط به حریم شخصی افراد منتشر می‌شود. برای بررسی این موضوع رجوع به نهج‌البلاغه به عنوان ارزشمندترین منبع دینی که کلام معصوم است، می‌تواند راهگشا باشد.

حفظ اسرار شخصی

آبرو و اسرار یک مسلمان چونان خون او نقش تعیین‌کننده در آینده او دارد، اگر با کشتن انسانی به زندگی او خاتمه داده می‌شود با افشای اسرار یک مسلمان و به‌خطر انداختن آبروی یک فرد نیز زندگی سیاسی و اجتماعی او در خطر جدی قرار خواهد گرفت؛ زیرا آبروی یک انسان به‌منزله خون اوست و چون آبروی مسلمانی از بین برود خون او نیز ریخته شده است و دیگر جایگاهی در جامعه اسلامی نخواهد داشت، بنابراین در روایات اسلامی سفارش فراوانی شده است که اسرار برادران مؤمن خود را فاش نکنید و خودتان در حفظ اسرار شخصی بکوشید که از هرکس سزاوارتر به حفظ اسرار شخصی، خود می‌باشید. امام علی علیه‌السلام در حکمت 6 نهج‌البلاغه به این واقعیت اشاره می‌کند و می‌فرماید: «سینه خردمند صندوق راز اوست و خوشرویی وسیله دوست‌یابی و شکیبایی گورستان پوشاننده عیب‌هاست. پرسش کردن وسیله پوشاندن عیب‌هاست و انسان از خود راضی دشمنان او فراوانند.» زیرا اگر انسان خود پاسدار اسرار خود نباشد، دیگران هرگز رعایت حال او را نخواهند کرد. اگر زندگی اجتماعی انسان به حفظ آبرو و اسرار او بستگی دارد پس هر حرفی را نباید بزند و مسائل زندگی خود را برای هر کسی نباید بگوید که مولای متقیان فرمود: «سخن در بند توست تا آن را نگفته باشی و چون گفتی تو در بند آنی، پس زبانت را نگهدار چنان‌که درهم و دینار را نگه می‌داری. زیرا چه بسا سخنی که نعمتی را طرد یا نعمتی را جلب نمود.» امام علی(ع) با توجه به حفظ اسرار شخصی و مسئولیت آن خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی(ع) فرمود: «وَ المَرءُ اَحفَظُ لِسِرِّه» یعنی هر انسانی باید بیشتر از دیگران در حفظ اسرار خویش بکوشد.

در ضرب‌المثل‌های قدیمی رهنمود داده‌اند که «زبان سرخ سر سبز را می‌دهد بر باد». امام علی(ع) به مالک اشتر دستور می‌دهد که «از رعیت، آنان که عیب‌جوترند را از خود دور کن، زیرا مردم عیوبی دارند که والی در پنهان داشتن آن از همه سزاوارتر است، پس مبادا آن چه بر تو پنهان است آشکار گردانی و آن چه که هویداست بپوشانی که داوری در آن چه از تو پنهان است با خدای جهان می‌باشد. پس چندان که می‌توانی زشتی‌ها را بپوشان تا آن را که دوست داری بر رعیت پوشیده ماند خدا بر تو بپوشاند. گره هر کینه‌ای را در مردم بگشای و رشته هر نوع دشمنی را قطع کن و از آن چه که در نظر روشن نیست کناره‌گیر. در تصدیق سخن‌چین شتاب مکن زیرا سخن‌چین گرچه در لباس اندرز دهنده ظاهر می‌شود اما خیانتکار است.» (نهج‌البلاغه، نامه 53)

در جنگ‌های صدر اسلام یکی از علل پیروزی‌ها و خط‌شکنی‌های حضرت امیر علیه‌السلام رازداری و حفظ اسرار نظامی در عملیات‌های گوناگون بود که می‌توانست دشمن را غافلگیر کند و فرصت هرگونه تحرکی را از دشمن سلب کند؛ مانند عملیات «ذات السّلاسل». و هرگاه امت اسلامی به اصل رازداری توجه نکرد و مسائل مهم حفاظت و اطلاعات را افشا کرد، ضربه‌پذیر شد و راه را برای غلبه دشمن فراهم کرد. با توجه به اهمیت حفظ اسرار، حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در یک کلام ارزشمند رهنمود می‌دهد که «آنچه نمی‌دانی مگو بلکه همه آن چه را که می‌دانی نیز مگو، زیرا خداوند بزرگ بر اعضای بدنت چیزهایی را واجب کرده که از آنها در روز قیامت بر تو حجت آورد.» (نهج‌البلاغه، حکمت 382) بنابراین آنچه می‌دانیم را نباید بگوییم و تمامی آنچه را که می‌دانیم نباید برای همه بازگو کنیم. امام علی(ع) در یک دستورالعمل وحی گونه می‌فرماید: «مؤمن باید عاقل باشد و زبان خود را با عقل خویش کنترل کند، هرچه می‌گوید حساب شده باشد و آنچه را که می‌خواهد بگوید به تجزیه و تحلیل بگذارد.» و فرمود: قَلبُ الاَحمَقِ فِی فِیهِ وَ لِسانُ العاقِلِ فِی قَلبِهِ. «قلب احمق در دهان او و زبان عاقل در قلب او قرار دارد.» (نهج‌البلاغه، حکمت 41)

ضرورت حفظ اسرار نظامی

یکی دیگر از وظایف سنگین و مهم امت اسلامی و نیروهای مسلح در امت اسلامی، حفظ اسرار نظامی کشور اسلامی است. اگر دشمن از قدرت نظامی ما باخبر باشد و شیوه‌های دفاعی یا تهاجمی ما را بداند و از چگونگی ابزار جنگی ما باخبر باشد به آسانی می‌تواند با ما مقابله کند و راه پیروزی را بر امت اسلامی ببندد و در مقابل انواع تهاجمات خود را سامان دهد. از این رو یکی از وظایف مهم مردم و نیروهای مسلح حفظ اسرار نظامی است که با بود و نبود نظام اسلامی برابر است. چون این مساله یکی از مسائل مهم نیروهای مسلح و نظام اسلامی است. حضرت امیرالمؤمنین(ع) خطاب به فرماندهان نظامی در نامه 50 می‌نویسد: «از بنده خدا، علی بن ابی‌طالب، امیر مؤمنان به نیروهای مسلح و مرزداران کشور پس از یاد خدا و درود! همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود و با آن اموال و نعمت‏ها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک گردد و به برادرانش مهربانی بیشتری روا دارد. آگاه باشید! حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده و در وقت تعیین شده آن را بپردازم، و با همه شما به گونه‏ای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسئولیت‏های یاد شده را انجام دهم، بر خداست که نعمت‏های خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آنچه صلاح است سستی ورزید، و برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستورالعمل‏های ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته و از فرماندهان خود در آنچه که خدا امور شما را اصلاح می‏کند، اطاعت کنید، با درود.» (نهج‌البلاغه، نامه 50)

اطلاعات پردازش شده؛ مبنای اقدامات اطلاعاتی

امروزه اطلاعات اینتلیجنس به صورت پردازش شده ابتدا در اختیار سازمان‌های اطلاعاتی قرار می‌گیرد تا بر مبنای آن اقدام به عمل اطلاعاتی کنند. عمده این سازمان‌ها نسبت به تهدیدهایی که نظامی سیاسی را هدف قرار می‌دهد متمرکز می‌شوند، بنابراین آنها تهدیدها، چالش‌ها، شکاف‌ها، گسست‌های اجتماعی و موارد دیگری شبیه به این را بهتر می‌شناسند. راه برطرف کردن برخی از تهدیدات آن است که جامعه در برابر آن تهدید واکسینه شود. برای این کار بهترین راه این است دستگاه مسئولی که تهدیدها را می‌شناسد به آموزش مردم اقدام کند. آموزش حفظ اسرار و رازداری در روزگاری که وسایل ارتباط جمعی همه حریم‌ها را در نوردیده است، مسأله مهمی است که می‌تواند در امنیت روانی جامعه مؤثر باشد.

مریم معتمد

کارشناس رسانه