کاهش خام‌فروشی نفت با توسعه پالایشگاه‌های کوچک

معطلی چندساله

اوایل آغاز به کار دولت یازدهم بود که رئیس سابق انجمن صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی از ساخت چند پالایشگاه کوچک در سطح کشور خبر داد و گفت پیشنهاد ساخت و راه‌اندازی پالایشگاه‌های کوچک که از سوی وزیر نفت مورد حمایت قرار گرفته، در حال جانمایی و مطالعات اولیه است. تعدادی از این پالایشگاه‌ها در حوزه جنوب کشور جانمایی شده‌اند تا تأمین خوراک آنها مشکلی نداشته باشد و هزینه حمل و نقل نیز به هزینه خوراک آنها اضافه نشود.

وی با اشاره به جانمایی برای ایجاد پالایشگاه 10 هزار بشکه‌ای در بندر خواجه نفس، خاطرنشان کرده بود در این منطقه که در حال ساخت است، زمین کافی برای ایجاد پالایشگاه کوچک وجود دارد و خوراک آن نیز از کشورهای شمالی ایران تأمین خواهد شد. به گفته وی ظرفیت این پالایشگاه‌ها 10 هزار بشکه پیش‌بینی شده که تا 20 هزار بشکه نیز قابلیت افزایش دارد.

اما پس از آن، دیگر خبری از طرح ایجاد پالایشگاه‌های کوچک نشد.

اهمیت پالایشگاه‌های کوچک در ایران

نیاز کشور به فرآورده‌های نفتی از جمله بنزین و گازوئیل، ایجاد ارزش افزوده و فروش آسان‌تر فرآورده‌های نفتی نسبت به نفت خام در شرایط تحریم از جمله دلایلی است که ضرورت توسعه صنعت پالایشی کشور را در سال‌های اخیر تشدید کرده است. یکی از چالش‌های مهم در مسیر توسعه صنعت پالایشگاهی کشور توسط بخش غیردولتی حجم بالای سرمایه‌گذاری برای ساخت پالایشگاه‌های با ظرفیت متوسط به بالاست. به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر شکل‌گیری ادبیات پالایشگاه کوچک رهیافتی مناسب برای فائق آمدن بر این مشکل بوده است.

این راهکار به علت حجم سرمایه‌گذاری کم، امکان توسعه صنعت پالایشگاهی با حضور بخش خصوصی را فراهم می‌کند. با نگاهی به روند توسعه و گسترش پالایشگاه‌های کوچک در سال‌های اخیر می‌توان دریافت که صنعت پالایشگاهی به سه دلیل عمده در کشور شکل گرفته است:

وجود خوراک ارزان در کشورهای همجوار

برخی از کشورهای همجوار ایران مانند عراق(منطقه اقلیم کردستان) و ارمنستان به‌دلیل موقعیت بسته جغرافیایی خوراک این واحدها را به قیمتی کمتر از فوب خلیج‌فارس عرضه می‌کنند. این امر سبب شده مالکان غیردولتی پالایشگاه‌های کوچک ایران، علاقه‌مند به تأمین خوراک واحدهای خود از خارج کشور شوند. لازم به ذکر است که عمده واردات نفت خام به کشور به علت منع واردات این محصول، تحت‌عنوان واردات فرآورده‌های نفتی صورت می‌گیرد.

استانداردهای پایین زیست‌محیطی در کشورهای همسایه

پالایشگاه‌های کوچک موجود کشور از ساختار ساده‌ای برخوردار هستند، لذا محصولات خروجی این پالایشگاه‌ها، کیفیت بالایی ندارند به‌گونه‌ای که استفاده از بخش قابل توجهی از آنها در داخل کشور ممکن نیست، اما این محصولات به علت نبود استانداردهای سختگیرانه زیست‌محیطی مرتبط با سوخت در برخی از کشورهای همسایه مانند افغانستان، از بازار مناسبی در این کشورها برخوردار هستند.

پوششی پالایشگاه‌ها در قاچاق سوخت

توزیع سوخت با یارانه بالای انرژی (بخصوص گازوئیل) و اختلاف چشمگیر قیمت آن با محصولات مشابه در خارج از کشور، سال‌هاست که قاچاق سوخت را به یک چالش ملی تبدیل کرده است، متاسفانه در سال‌های اخیر، برخی از افراد با پوشش قرار دادن پالایشگاه‌های کوچک، اقدام به قاچاق فرآورده‌هایی مانند بنزین و بخصوص گازوئیل کرده‌اند.

آنها بعضا فرآورده‌های یارانه‌ای داخل را با فرآورده‌های خروجی از پالایشگاه‌های کوچک ترکیب کرده و به خارج از کشور صادر می‌کنند.

فارغ از پدیده قاچاق، دلایل اول و دوم برای اقتصادی کردن پالایشگاه‌های ساده کوچک در ایران کافی است. دلایل ذکرشده سبب شکل‌گیری صنعت پالایشگاه کوچک بر پایه پالایشگاه‌های بسیار ساده، تأمین خوراک از خارج کشور و تولید محصولات بی‌کیفیت شده است. لذا آنچه امروز تحت‌عنوان پالایشگاه‌های کوچک در ایران در حال شکل‌گیری است کمکی به توسعه صنعت پالایشی برای پرهیز از خام فروشی، ایجاد ارزش افزوده و تأمین فرآورده‌های داخلی نمی‌کند. این امر درست نقطه مقابل قابلیت‌های پالایشگاه‌های کوچک با طراحی مناسب است.