برجام؛ امید به دیپلماسی و ناکامی در سیاست خارجی

نکته اول؛ خروج کشور از پیچیدگی‌های فرساینده فضای بین‌المللی جاری که در طی سال‌های متمادی ایجاد گردیده است، اکنون مستلزم یک نقشه راه بلندمدت، مستمر، پیوسته، قابل‌اعتماد و بهره‌مند از ابزارهای توجیه فنی و سیاسی درحوزه‌های دیپلماسی و روابط بین‌المللی است.

نکته دوم؛ توافق هسته‌ای و برجام، تا قبل از اجرای کامل تعهدات مربوطه طرفین، صرفا یک دستاورد دیپلماتیک است که بواسطه توانمندی‌های منحصربه‌فرد فنی و سیاسی تیم مذاکره‌کننده و در یک ماراتن دیپلماسی چندجانبه حاصل شده، لیکن تا ورود به مراحل اجرایی عملا یک نورافکن ضروری برای خروج از تاریکی‌های جاری در حوزه سیاست خارجی است. بنابراین اکنون به لحاظ فقدان تاثیرات ملموس برفرآیندهای عینی داخلی و خارجی کشور، عملا چالش‌پذیر است و فرصت بازی لازم را برای مخالفان داخلی و خارجی فراهم نموده است.

نکته سوم؛ دیپلماسی و فعالیت‌های دیپلماتیک (در اشکال متعدد) عملا ابزارهای مقدماتی برای فراهم نمودن روابط بین‌المللی و نیز بسترهای تعاملی اولیه در شکل‌گیری تدریجی سیاست خارجی هستند. البته روندها و فرآیندهای جاری در توافقات دیپلماتیک لزوما به مفهوم موفقیت در سیاست خارجی نبوده و بعضا هم فاقد زمینه‌های لازم در جلب اعتماد متقابل برای انجام اقدامات اجرایی فی‌مابین است.

نکته چهارم؛ شاکله سیاست خارجی به تعبیری عبارت از «همراهی و مهربانی در داخل و تامین منافع و امنیت در خارج» است. لذا سیاست خارجی موفق عملا ادامه سیاست داخلی و کترین توسعه ملی بوده و بشدت نیازمند درک فراگیر و همفکری داخلی است.

نکته پنجم؛ برجام و توافق هسته‌ای یک دستاورد دیپلماتیک است که تحقق اهداف آن مستلزم هماهنگی با چارچوب‌های کلان سیاست خارجی کشور است. زیرا جلب اعتماد متقابل برای برقراری تعامل و روابط موثر و ملموس فقط در سایه سیاست خارجی پایدار قابل تحقق است.

نکته ششم؛ عملکرد و تدابیر مشخص دولت در حوزه‌های بین‌المللی، تاکنون حول محور دیپلماسی بوده و شاخص آن هم موضوع توافقات هسته‌ای و برجام است که در شرایط جاری کشور اقدامی بسیار ضروری بوده و با تلاش گسترده و موثری محقق شده است، هرچند دولت در بخش سیاست خارجی فاقد گشایش و پایداری ملموسی بوده است. بنابراین مجموعه تشکیلات، توانمندی‌ها و راهبران سخت‌افزاری و نرم‌افزاری وزارت امور خارجه ایران عموما درگیر دیپلماسی و روابط دیپلماتیک هستند. اما در مساله سیاست خارجی برنامه‌های اولیه دولت یازدهم به عنوان اولویت اصلی برای تعامل سازنده با جهان تعریف شده است، در وزارت امور خارجه تاکنون طرح و نقشه عملیاتی مشخصی صورت نگرفته است. زیرا کنشگران بین‌المللی کماکان عرصه‌های بین‌المللی کشور را با چالش‌های روزافزونی مواجه نموده‌اند.

نکته هفتم؛ اصولا دیپلماسی یک اقدام نرم، بسیار شکننده و حساسیت‌زا بوده که البته تقویت آن حتما نیازمند پشتوانه‌های سخت‌افزاری و بازدارنده است. اما هرگونه توفیق در نتایج آن بشدت مستلزم یک هارمونی همسو، فراگیر و همراهی عملی در داخل کشور است. زیرا اقدامات ناهماهنگ و تحریک کننده داخلی عملا سبب بی‌اعتمادی در طرفین شده و قطعا نتایج اجرایی احتمالی را بشدت با چالش‌های گوناگون مواجه خواهد کرد.

نکته هشتم؛ با توجه به جمیع تحولات ژئوپلیتیکی جاری در پیرامون ایران و نیز تحرکات سیاسی ـ امنیتی قابل پیش‌بینی که برخی کشورها در صحنه‌های رقابت منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای علیه جمهوری اسلامی ایران به‌کار گرفته‌اند، اکنون حرکت کشور و دستگاه اجرایی مربوطه به سمت طراحی و اجرای سیاست خارجی هماهنگ، پایدار، جامع و قابل اعتماد در فضای بین‌المللی، امری بسیار ضروری بوده تا ضمن تسریع در اجرای تعهدات و توافقات متقابل و کاهش چالش‌های گوناگون، با تامین بهینه منافع ملی، سبب کاهش هزینه‌ها در اداره امور کشور شود.

دکتر نبی‌الله رشنو

‌استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل استراتژیک