قطره خون، ضامن سلامت نوزادان
تولد یک نوزاد معلول و ناتوان یکی از دردآورترین لحظات زندگی برای اطرافیان است. البته بسیاری از نوزادان در لحظه تولد سالم هستند و مشکلی در ظاهر ندارند، اما همین بچه ها ممکن است
خوشبختانه طرح غربالگری نوزادان برای جلوگیری از چنین پیشامدهایی در کشور در مراحل نخست اجرایی است.تیروئید غده ای از غدد درون ریز بدن محسوب می شود که در قسمت جلو و پایین گردن قرار دارد.
تیروئید هورمون هایی ترشح می کند که بر تمام سیستم های بدن تاثیر می گذارند و بخصوص بر رشد مغز و سیستم عصبی مرکزی موثر هستند.
از آنجا که رشد مغز در 2تا 3سال اول زندگی هر فرد کامل می شود، کمبود هورمون در این سنین باعث رشد نامناسب مغزی و عقب ماندگی ذهنی کودک می شود، در صورتی که اگر در بزرگسالی یا بعد از سنین رشد مغزی این کمبود در بدن ایجاد شود، نتایج این چنینی ایجاد نمی شود و ممکن است تنها روی حافظه و سرعت انجام کارها تاثیر بگذارد.
به گفته دکتر مریم رزاقی آذر، فوق تخصص غدد درون ریز و متابولیسم کودکان و استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران ، متاسفانه این عارضه در 90درصد نوزادان بدون علامت است.
این مساله و اهمیت این بیماری باعث شده تا تمام کشورهای دنیا طی چند سال گذشته طرح غربالگری هیپوتیروئیدی نوزادان را انجام دهند. رزاقی آذر در ادامه می گوید: برخلاف عوارض خطرناک، این بیماری به محض تشخیص براحتی درمان می شود و درمان آن تنها با یک نوبت استفاده از قرص در 3سال اول زندگی انجام می شود.
البته پس از این مدت درمان به مدت یک ماه قطع می شود و آزمایش و بررسی مجددی انجام می شود که اگر در این آزمایش باز هم مشکل وجود داشت ، کودک به عنوان یک بیمار دائمی تلقی می شود و باید تا آخر عمر از دارو استفاده کند.
رزاقی آذر در خصوص عوامل ایجاد کننده این بیماری می گوید: یکی از مهمترین عوامل ایجادکننده مسائل ارثی و ژنتیکی است ، البته بیماری های تیروئید و استفاده از مواد یددار توسط مادر چه به صورت موضعی و چه خوراکی می تواند در این زمینه موثر باشند.
ضمن آن که نباید از مواد یددار مثل بتادین به منظور ضدعفونی بدن نوزاد یا محل بندناف استفاده شود. هدف این طرح ، کاهش عقب ماندگی ذهنی نوزادان به دلیل عارضه هیپوتیروئیدی است.
دو راهبرد اصلی این طرح به این صورت است:
الف ) غربالگری همه نوزادان
ب) شناسایی و درمان موارد مشکوک به بیماری.
اگر بخواهیم جدول زمان بندی این طرح را بیان کنیم ، باید نخست به مطالعات سه گانه بسیار خوبی که در سطح کشور صورت گرفته است ، اشاره کنیم.
این مطالعات که در دانشگاه های علوم پزشکی اصفهان ، شیراز و شهیدبهشتی شهرستان دماوند انجام پذیرفته است ، نشان می دهند میزان بروز عارضه کم کاری تیروئید در ایران 3تا 4برابر کمیتی است که در متون علمی ذکر شده است.
به طوری که به گفته رزاقی آذر، با وجود آن که فراوانی این بیماری در کشورهای دیگر یک مورد در 4هزار نوزاد است ، در کشور ما این میزان به تعداد یک نفر در 360تا 500نوزاد افزایش یافته است.
این امر نشانه بحرانی بودن وضعیت و شرایط کشور در این زمینه است. بنابراین برای پیشگیری از بروز این بیماری در نوزادان بحثهای طراحی برنامه مطرح شدندکه شامل مواردی همچون تعداد آزمایشگاه ها، نوع آزمایش ، نوع روش ، خون گیری و شیوه ارسال نمونه بود.
در زمینه خون گیری با توجه به شرایط سیستم بهداشتی و درمانی کشور، خون گیری از پاشنه پای نوزادان بهترین گزینه بوده است. نکته بعدی شیوه ارسال این نمونه ها بود.
مشکلات این مساله لزوم سانتریفوژ و نگهداری مناسب سرم به دست آمده را شامل می شد. به همین دلیل از فیلتر پی پر (filter paper)های مخصوصی استفاده شد که دیگر نیازی به ابزار خاصی نداشت. از سوی دیگر، شناسایی و معرفی آزمایشگاه ها از سوی دانشگاه ها پیگیری شد.
این آزمایشگاه ها، شرایط خاصی داشتند چرا که تعداد آزمایشگاه ها بسیار زیاد بود و خود آزمایشگاه ها هم باید در این زمینه صاحب نظر می بودند.
لذا براساس استان های سراسر کشور و دانشگاه های علوم پزشکی مستقر در مرکز استان ها درخواست معرفی آزمایشگاه هایی شد که بتوانند 30تا 80هزار آزمایش را در سال انجام دهند. انتقال فیلتر پی پرها هم با بهره گیری از خدمات پست سفارشی است به گونه ای که طی 3روز نمونه ها از دورترین نقاط به مقصد مورد نظر می رسند.
آخرین مساله در این طرح ، نوع آزمایش و نوع کیت بود. پس از مشورت های بسیار و دریافت نظرات گوناگون با انتخاب آزمایش TSH، کیت های الایزا یا رادیو ایمونواسی مطرح شد که به دلیل مزایای الایزا همچون در دسترس بودن و ارزانی آن ، این نوع کیت ها برگزیده شدند.
قطره ای خون از کف پا
طرح غربالگری هیپوتیروئیدی نوزادان بسرعت در حال پیشرفت است. خوشبختانه براساس اعتمادی که وجود دارد زمان اجرای طرح به این صورت است که از اول مهرماه به صورت رسمی به دانشگاه ها ابلاغ شده است و آنان آزمایشگاه مورد نظر خود را تا اواسط آبان ماه معرفی کردند.
بدین ترتیب تا انتهای زمستان پیش بینی می شود طرح در کل کشور پیاده شود. رزاقی آذر در خصوص روند مثبت طرح می گوید: نکته جالب توجهی که وجود دارد این است که ما وقتی این طرح را برنامه ریزی کردیم ، پیش بینی کردیم نوزادان 3تا 5روزه را برای انجام تست به آزمایشگاه بیاورند.
به همین دلیل هم برآورد اولیه این بود که تا پایان سال اول حدود 60درصد موارد را پوشش دهیم. به عبارت دیگر 60درصد را به عنوان یک شاخص خوب و مثبت در نظر گرفتیم.
اما زمانی که این طرح را به صورت پایلوت در استان های بوشهر، اصفهان و فارس پیاده کردیم مهرماه دوم پایلوت 94درصد پوشش داشتیم و در ماه پنجم پایلوت این طرح ، تقریبا 100درصد پوشش داریم.
در ابتدا و در پیش نویس طرح برای اطمینان از ضمانت اجرایی آن ، تصمیم گرفته شد با اداره ثبت احوال هماهنگی و تا زمانی که این تست انجام نشده است ، از ارائه شناسنامه خودداری شود. اما نتایج پایلوت نشان دادند که احتیاجی به این کار احساس نمی شود.
طرحی نه چندان جدید
بیشتر کشورهای پیشرفته دنیا مانند کشورهای اروپایی ، امریکای شمالی و برخی از کشورهای امریکای جنوبی ، عربستان ، ترکیه ، امارات ، ژاپن ، اندونزی ، مالزی ، کره جنوبی و... این برنامه را اجرا کرده اند.
البته در هر یک از این کشورها متناسب با وضعیت اقتصادی آن کشور و نیز شرایط بهداشتی ، تستهای خاص و متنوعی از نوزادان دریافت می شود.
به عنوان مثال ، در برخی از کشورها، با انجام 11تست ، 11بیماری مختلف در بدو تولد غربالگری می شود. در ایران، این کار با غربالگری هیپوتیروئیدی نوزادان آغاز شده است ، اما سعی مسوولان در این است که با اضافه کردن تستهای دیگر نظیر گالاکتوزمی ، از این بستر به دست آمده نهایت استفاده را بکنند.
به عبارت دیگر زمانی که آزمایشگاه های طرف قرارداد مشخص شدند، کنترل کیفیت لازم در مورد آنها صورت گرفت و سیستم ارسال نمونه از مراکز به آزمایشگاه ها برقرار شد؛ دیگر براحتی می توان از نمونه مورد نظر برای چند آزمایش دیگر استفاده کرد.
به این نکته توجه کنید که در زمینه اجرای یک طرح ، سود و بهره منطقی آن را باید در نظر داشت. به عنوان مثال ، سود طرح هیپوتیروئیدی نوزادان ، 8/7 به یک است.
چراکه اگر ما یک بیماری را پیشگیری کنیم ، در هزینه های درمانی آن صرفه جویی کرده ایم و باتوجه به شیوع هیپوتیروئیدی نوزادان ، پیشگیری از آن با صرفه تر و سودآورتر از درمان بیماری است.
غربالگری در نظام شبکه سلامت
سازمان بهداشت جهانی همواره به پیشگیری ، درمان و ریشه کنی یک سری از بیماری های خاص در منطقه ما کمک می کند که این بیماری ها به طور معمول واگیردار هستند.
درواقع بحث غربالگری نوزادان جزو اولویت های سازمان بهداشت جهانی در کشورها نیست و این مساله که بودجه ای برای این موضوع اختصاص یابد در بیانیه های سازمان بهداشت جهانی هرگز مطرح نشده است ، بلکه فقط توصیه های علمی و استاندارد در این خصوص به کشورهای مختلف پیشنهاد شده است.
البته این موضوع به معنی عدم همکاری و تعامل با سازمان بهداشت جهانی نیست ، چراکه متخصصان ما سعی دارند پس از به دست آوردن نتایج این طرح ، در قالب یک گزارش آن را به سازمان بهداشت جهانی ارائه کنند تا بدین وسیله اعلام نمایند توانسته اند غربالگری نوزادان را در نظام شبکه سلامت و بهداشت کشور بگنجانند و بدین ترتیب در این زمینه وارد شوند.
ضمن آن که نشان دهند می توان این طرح را با قیمتهای بسیار کمتر از آنچه در کشورهای غربی مرسوم است ، پیاده سازی و اجرا کرد.
بهاره صفوی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
