آینده طرح خاورمیانه بزرگ در گفتگو با آقای دکتر مظاهری استاد دانشگاه و کارشناس مسائل سیاسی

جامجم آنلاین: نشست اخیر کشورهای عربی و ادامه رایزنیها درباره طرح خاورمیانه بزرگ مورد کنکاش رسانههای جمعی کشورهای مختلف قرار گرفته است. در این میان، طرح مذکور با واکنشهای متفاوت کشورهای منطقه روبهرو شده است.

کد خبر: ۸۱۹۹۹

بروز مشکلات جدید در منطقه و بیثباتیهای سیاسی در عراق و ابهام موجود درباره سرانجام «نقشه راه» بر شک و تردید ها افزوده است.
عدهای طرح خاورمیانه بزرگ را اساسا فاقد ارزش استراتژیک دانسته و آن را حرکتی تاکتیکی از سوی امریکا برای منحرف ساختن افکار عمومی مردم منطقه میدانند.
دشواریهای نیروهای امریکایی در عراق و ترس از تکرار «سندروم ویتنام» در آن، عدهای را بر آن داشته که این طرح را به عنوان پروژه شکست خورده قلمداد کنند.
در این میان، امریکاییها معتقدند که طرح خاورمیانه بزرگ هنوز در آغاز راه است و خواهان بودجه و پشتیبانی سیاسی بیشتر برای اجرای آن هستند.
برای اطلاع از آخرین دستاوردهای «طرح خاورمیانه بزرگ» مصاحبهای با آقای دکتر محمدمهدی مظاهری استاد دانشگاه و کارشناس مسائل سیاسی انجام دادیم که از نظر خوانندگان عزیز میگذرد:

آقای دکتر مظاهری، برای شروع بحث، تاریخچه طرح خاورمیانه بزرگ و واکنش اولیه کشورهای منطقه را نسبت به آن بیان کنید؛
طرح خاورمیانه بزرگ The Greater Middle East برای نخستین بار در 12 سپتامبر 2002 توسط کالین پاول مطرح گردید.
همزمان با آن بنیاد انترپرایز (Entrprise) اعلام نمود که امریکا متعهد میشود به کشورهایی مانند عربستان، لبنان و الجزایر... برای الحاق به سازمان تجارت جهانی کمک نماید و از برنامههای منطقهای برای انجام اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اصلاح نظام آموزشی حمایت کند و حتی در این راستا، از مبارزات شهروندان منطقه برای کسب آزادیهای سیاسی و استقرار دموکراسی پشتیبانی بعمل میآورد.
متعاقب آن، دولت بوش نیز اعلام کرد: امریکا اصرار دارد در سراسر خاورمیانه و فراسوی آن دموکراسی را ارتقا بخشد. طرح خاورمیانه بزرگ و پیشنویس آن بعد از مطرح شدن در نشست گروه هشت (G8) در ژوئن 2004 با مخالفتهای جدی کشورهای مختلف روبهرو گردید.
به طوری که کشورهای مثل فرانسه و آلمان طرح خاورمیانه بزرگ را جاهطلبانه و غیرواقع بینانه خواندند.
از نظر آنان تحریک کشورهای عربی و اسلامی میتواند نتایج منفی و فلاکتباری را در برداشته باشد. تقویت بنیادگرایی و فروپاشی رژیمهای غربگرا و تهییج جنگ تمدنها از نتایج غیرمترقبه آن میتواند قلمداد گردد.

جنابعالی اشارهای به تاریخچه و واکنش کشورها نسبت به طرح خاورمیانه بزرگ داشتید، به نظر شما دلایل و اهداف امریکا از ارائه این طرح چه بوده است؛
وقوع حملات یازده سپتامبر، نومحافظهکاران امریکایی به رهبری بوش را به این نتیجه رسانید که شرایط و ساختار سیاسی و اقتصادی نامطلوب کشورهای منطقه از دلایل رشد بنیادگرایی و تروریسم بینالمللی است.
از نظر دولتمردان کاخ سفید وجود ساختارهای سیاسی و اقتصادی ناکارآمد، باعث سرخوردگی و فقر مردم شده است.
از دیدگاه امریکاییها که اکثر مردم منطقه از حق مشارکت در تعیین سرنوشت محروم هستند و انتخابات در کشورهای منطقه به صورت فرمایشی برگزار میشود به طوری که انحصار قدرت سیاسی و اقتصادی در دست بخش کوچکی از جامعه است.
لذا رویکرد بوش بعد از یازده سپتامبر بر دموکراتیزه نمودن جوامع عربی و اسلامی شکل گرفت. طرح خاورمیانه بزرگ برپایه این فرض استوار است که انجام اصلاحات از نوع امریکایی، ارتقای حقوق بشر و ارزشهای غربی و نیز افزای مشارکت مردم در دستاوردهای توسعه اقتصادی و سیاسی ضمن از بین بردن نارضایتیها موجود، از رشد بنیادگرایی و تروریسم جلوگیری خواهد نمود.
به رغم این ادعاها، به نظر میرسد هدف دولتمردان کاخ سفید از مطرح نمودن چنین طرحی تحکیم پایههای سلطه امریکا در منطقه است و از اینرو هزینههای سنگین و تنفر افکار عمومی از جنایتهای روبه گسترش نیروهای نظامی امریکا در عراق به عنوان عاملی شتابزا باعث گردیده است که استراتژیستهای امریکا، برای کاهش هزینههای نظامی و همراه ساختن مردم منطقه با دیدگاههای خود به مطرح ساختن چنین طرحی، اقدام کنند.

آقای دکتر مظاهری، امریکاییها برای عملی ساختن طرح خاورمیانه بزرگ از چه ابزاری و اهرمهایی استفاده میکنند؛
امریکاییها در تلاشاند با تغییر بنیانهای فکری جوامع اسلامی و با بهرهگیری از قدرت نرمافزاری در بعد رسانهای، ضمن هجمه تمام عیار به ارزشهای بومی و محلی مردم مسلمان منطقه، فرهنگ غرب و ارزشهای مبتذل خود را جاودانه سازند، از این رو آنان یکسری اصلاحات از بالا و نه اصلاحات واقعی برای مردم منطقه را تجویز میکنند.
آنچه از قراین موجود برمیآید دموکراسی وارداتی و تحمیل ارزشهای غربی مخالف با سنتهای بومی و محلی نمیتواند خلأهای موجود در جوامع خاورمیانه را پر کند لذا اصلاحات باید، برآمده از اراده جمعی و تحولات داخلی کشورهای منطقه شکل گیرد.
از سوی دیگر امریکا و اروپا تصور میکنند که با تاکید بر ابزارهای اقتصادی و الگوهای اجتماعی مدرن قادرند خلأ هویتی و فرهنگی موجود در خاورمیانه را پر کنند. در حالی که بیاعتنایی به ارزشها بومی و فرهنگ و سنتهای محلی، ضمن پیچیده نمودن مسائل، به بغرنج شدن آن خواهد انجامید.

آقای دکتر مظاهری شما مشکلات و نارساییهای طرح خاورمیانه را در چه میبینید و چه راهحلی پیشنهاد میدهید؛
بسیاری از کارشناسان مسائل بینالمللی بر این باورند که طرح خاورمیانه بزرگ از آن دسته از پروژههایی است که ایالات متحده با ارائه آن درصدد بهبود قدرت سمبلیک خود در خاورمیانه است.
به اعتقاد ناظران مسائل بینالمللی تشدید فعالیتهای ضدامریکایی در خاورمیانه و تنفر افکار عمومی مردم منطقه از سیاستهای تجاوزکارانه امریکا باعث گشته است که دولتمردان کاخ سفید صرفا برای بهبود چهره خود نزد مردم منطقه و به عنوان سیاست اعلانی آن را مطرح سازند و از همین رو امریکا ملاحظات ژئوپولتیک و استراتژیک را بر مسائل و موضوعات دیگر ترجیح نخواهد داد.