کلبادی ؛ معماری قدیمی مازندران در عهد قاجار

خانه ها به عنوان محل زندگی مردم بیانگر نحوه زیست آنها و نمادی از حیات اجتماعی یک دوران خاص است خانه های قدیمی کشور ما نیز در هر منطقه ای بیانگر روش زندگی و حیات اجتماعی است

کد خبر: ۷۵۸۹

از جمله این خانه ها، خانه موسوم به "کلبادی " در شهر ساری است این خانه در اواخر دوران قاجار به دستور سردار جلیل از امرای نظامی ساخته شده است که به نام "امیریه " نیز شهرت دارد.این ساختمان نمونه بارزی از معماری برونگرای بومی اقلیم معتدل و مرطوب حاشیه دریای خزر در اواخر دوران قاجار به شمار می آید نگاهی به جزییات این خانه ، تصویری جالب از زندگی در یک دوره تاریخی را برای ما ارائه خواهد کرد.حیاط پیشین ؛ این محوطه مانند مفصلی میان ورودی ، حمام ، ورودی طویله و فضاهای مخصوص نامحرم ها )حیاط بیرونی ( قرار دارد در قسمت میانی این حیاط، حوضی زیبا به چشم می خورد که روزگاری بخشی از سیستم گردش آب در بنا بود. به طوری که آب از طریق لوله های سفالی "گنگ " از آبراه کوچه به داخل حیاط راه می یافت و در درون حوضی دایره ای که در جلوی پلکان ورودی قرار داشت، می ریخت.آب پس از مدتی سکون و ته نشینی مواد زاید، دوباره از طریق لوله های سفالی به حوض میانی متصل و سپس دو شاخه می شد؛ یک شاخه به سمت حمام و شاخه دیگر به طرف حوضی دیگر در حیاط میانی می رفت آب شرب عمارت از چاهی در شمال بنا تامین می شد.حیاط میانی :این قسمت میان دو حیاط پیشین و حیاط پسین قرار داشت و علاوه بر این ، دو قسمت اصلی بنا و آشپزخانه را به هم متصل می کرد حیاط پسین :در قسمت شمالی ساختمان و پشت خانه قرار داشت و اتاقهای خدمه را دربرمی گرفت.سکوی جلوی ساختمان :در جلوی شاه نشین بنا، در طبقه همکف ، ارتباط اتاقهای جانبی را برقرار می کند هشتی در ورودی خانه های سنتی ایرانی ، یک راهروی شرقی غربی است و پس از ورودی ، مراجعه کننده را به دو مسیر که یکی به حیاط پیشین و دیگری حیاط بیرونی است ، هدایت می کند. فضای دوم یا حیاط بیرونی مختص کسانی بود که اجازه ورود به قسمتهای درونی بنا را نداشتند و از محارم به شمار نمی آمدند.حمام :این بخش که در ضلع غربی حیاط پیشین قرار دارد، شامل 3 بخش آتش خانه یا تون ، سربینه یا رختکن و گرمخانه است.طویله :در ضلع شرقی حیاط پیشین ، یک ورودی به فضای طویله منتهی می شود این قسمت که در دوره های گذشته به دلیل پیشرفت فناوری و تغییر نوع زندگی مردم بدون استفاده شده است ، در این خانه جدا و به ترتیب به عنوان کارگاه موازییک سازی و سپس به عنوان فضای مسکونی مورد استفاده بود و سرانجام پس از تملک عمارت کلبادی توسط اداره کل میراث فرهنگی مازندران ، این بخش نیز خریداری شد و دوباره به مجموعه ساختمان پیوست.آشپزخانه :در ضلع شرقی حیاط میانی قرار دارد امروزه پس از بازسازی به عنوان فضاهای اداری و آبدارخانه مورد استفاده قرار می گیرد.محل سکونت خدمه :اتاقهای خدمه در شمال قسمت اصلی عمارت و در حیاط پسین قرار دارد.سردابه :سردابه که در برخی از خانه های مازندران به دو شکل زیرزمینی و روی زمینی دیده می شود، در این بنا، هم این گونه است یعنی هم در طبقه بالا در منتهی الیه ضلع غربی و هم در زیر ساختمان وجود دارد سردابه ، علاوه بر تهویه زیرزمینی این بنا، فضای مناسب برای نگهداری مواد غذایی بود و در خشک کردن رطوبت زیر ساختمان نیز موثر است تزیینات به کار رفته در بنا، دو نوع چوبی و آجری است.تزیینات چوبی :شیر، سرهای چوبی ازجمله تزیینات چوبی هستند که علاوه بر ایجاد نمای زیبا، نقش سازه را دارند و علاوه بر افزایش سطح تداوم در برابر باران و حفاظت از دیوارها، در سبک تر شدن وزن بام نیز موثر است.پنجره های ارسی :این پنجره ها که در ضلع جنوبی ساختمان قرار دارد، در کنترل نور بنا و گردش هوا در بنا موثر است و از دیدگاه هنری نیز حایز اهمیت است.درهای نورگیرهای ضلع شمالی بنا :این عناصر نیز از نظر زیبایی در حد ارسی های ساختمان است و در ورود نسیم شمالی به بنا و کمک به تهویه هوا، تاثیر دارد همچنین پوشش تخته کوب و پلورهای پوشش سقف طبقات نیز از نظر زیبایی ، ارزش این بنا را دو چندان می کند.تزیینات آجری :در پیرامون حیاط پیشین بر روی دیوارهای حیاط سلسله ای از طاق نماهای تزیینی دیده می شود که در قسمت تحتانی هر یک قابی آجری نقشی متفاوت را دربرگرفته است این نقشها شامل آجرچینی خفته راسته ، بند رومی و چلیپاست که در کل یک ریتم متفاوت ایجاد می کند و این ریتم در نهایت به ایوانی منتهی می شود که با ارتفاع زیاد خود چشم بیننده را به سمت خروجی بنا هدایت می کند در طبقه بالایی بنا، در منتهی الیه غربی دیوار جنوبی ، دیواری مشبک از آجرهایی که به شکل "فخر مدین " ساخته شده ، دیده می شود که تاثیر زیادی در تهویه هوای داخل بنا دارد در اکثر جرزها از سمت داخل بنا طاقچه هایی در امتدادی ممتد در کلیه اتاقها دیده می شود این طاقچه ها علاوه بر ایجاد فضاهایی مفید برای تزیین بنا، در استحکام و سبک سازی جرزها و نیز زدودن رطوبت دیوارها موثر است.نحوه ارتباط در عمارت کلبادی :در گذشته ارتباط اتاقهای شاه نشین و جانبی از یک محور اصلی متشکل از درهای چوبی مقابل یکدیگر صورت می گرفت به طوری که در صورت باز بودن تمام درها فضایی یکپارچه و قابل کنترل به وجود می آمد.اتصال دو طبقه بنا، از طریق دو پلکان داخلی بود که بعد از مرمت به لحاظ استفاده از این اتاقها به عنوان فضای اداری ، پله به خارج از ساختمان و در ضلع شرقی انتقال یافت دو رواق سراسری در ضلع جنوبی ، دسترسی به اتاقهای طبقات همکف و طبقه اول را میسر می کند این خانه امروزه یکی از آثار تاریخی قابل توجه شهر ساری به شمار می آید که ضمن آن نمادی از نوع زیست و زندگی مردمان بیش از یک قرن قبل است