نشر کتاب در ترازوی اقلیت‌های دینی

شمار کل ارامنه در جهان حدود 9 میلیون نفر برآورد شده است که سه میلیون نفر از آنان در کشور ارمنستان و بقیه در کشورهای همجوار مانند ایران، ترکیه، عراق و سایر نقاط جهان زندگی می‌کنند. جمعیت ارامنه ایران نیز حدود نیم میلیون نفر برآورد شده است.

زرتشتیان ایران نیز دیگر اقلیت بومی ـ دینی کشور محسوب می‌شوند. جمعیت اصلی زرتشتیان در مرکز ایران و در استان‌های یزد و کرمان است و در سایر استان‌ها از جمله تهران به صورت پراکنده زندگی می‌کنند.

اما در ایران با توجه به نگاه محترمانه اسلام به ادیان ابراهیمی همواره اقلیت‌های دینی در کنار مردم مسلمان ایران در فعالیت‌های مختلف اجتماعی حضور پررنگی داشته‌اند. جدای از مدارک و سوابق تاریخی، همین امروز، بسیاری از مشاغل مهم کشور توسط اقلیت‌های دینی اداره می‌شود. حتی این گروه در مجلس شورای اسلامی دارای نماینده مخصوص به خود هستند. هنوز هم باشگاه آرارات به عنوان یکی از محبوب‌ترین و معروف‌ترین تیم‌های اقلیت‌های دینی نزد عموم مردم خاطراتش شیرین است. بسیاری از هنرمندان و نویسندگان و فیلمسازان را اقلیت‌های دینی تشکیل داده‌اند. حتی امروز نیز مردم بسیاری از متخصصان فنی را با نام ارامنه می‌شناسند. با این حال یکی از فعالیت‌هایی که شاید کمتر درباره اقلیت‌های دینی به آن اشاره شده است، بحث نشر است. هرچند تعداد ناشران اقلیت‌های دینی کم است، اما سابقه‌ای طولانی در نشر کشور دارند.

اگر بخواهیم به برخی از مهم‌ترین ناشران اقلیت‌های دینی اشاره کنیم باید از انتشارات نائیری که به ارامنه ایران تعلق دارد، اشاره کنیم. انتشارات نائیری سال 1339 در چهارراه کالج به صورت یک کتابفروشی کوچک توسط ساموئل ساروخانیان، یکی از فعالان فرهنگی زمان خود بنیانگذاری شد. او پس از مدتی دست به انتشار و چاپ کتاب‌های ارمنی زد سپس با همکاری سپانوس امیرخانیان، کتابفروشی تبدیل به چاپخانه مجهز نائیری شد و کتاب‌های متعددی بین سال‌های 1350 تا 1360 منتشر شدند که به دلیل کیفیت بالای چاپ با ماشین‌های مدرن به یکی از بهترین چاپخانه‌های آن زمان تبدیل شد. اکثر کتاب‌ها به زبان ارمنی و گاهی فارسی و انگلیسی بودند، اما هدف ساروخانیان و امیرخانیان، نشر کتاب‌های ارمنی برای جامعه رو به رشد ارامنه بود. پس از درگذشت ساروخانیان، سپانوس امیرخانیان مسئول و صاحب امتیاز کتابفروشی و کتابخانه شد. او در زمان همکاری با ساروخانیان به آلمان رفت و در رشته چاپ رنگی و افست، تحصیل کرد. به جز انتشار کتاب، ساروخانیان چاپ تقویمی به نام نائیری را هم شروع کرده بود که تا امروز چاپ می‌شود و سال 1394 وارد شصت و دومین سال انتشار خود می‌شود. پس از انقلاب اسلامی، این انتشارات با مجوز رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان تنها انتشارات ارمنی زبان در ایران به فعالیت‌های خود ادامه داد.

از دیگر ناشران قدیمی فعال اقلیت‌های دینی باید از انتشارات احسان یاد کنیم. این انتشارات را می‌توان مهم‌ترین مرکز نشر برادران اهل تسنن در ایران دانست که به صورت خانوادگی اداره می‌شود. نکته حائز اهمیت درباره این ناشر اهل سنت این است که چاپ کتاب در این انتشارات منحصر به برادران اهل تسنن نیست، بلکه کتاب‌های زیادی را هم چاپ کرده که مولفان آنها شیعه‌اند.

اما پرسشی که شاید برای شما هم پیش بیاید شیوه نظارت بر چاپ کتاب‌های اقلیت‌هاست. فرآیند کسب مجوز نشر کتاب از سوی ناشران اقلیت‌های دینی به لحاظ اداری با سایر کتاب‌های دیگر متفاوت است. این ناشران ابتدا به جای این‌که از اداره کتاب مجوز بگیرند، آثار خود را به بخش امور ادیان توحیدی اداره کل مجامع، تشکل‌ها و فعالیت‌های فرهنگی وزارت ارشاد ارسال می‌کنند و پس از بررسی‌های لازم مجوز چاپ را دریافت می‌کنند. اما آنها در سال‌های گذشته بیش از آن که گرفتار ممیزی باشند برایشان مساله پخش و توزیع گرفتاری‌های زیادی در پی داشته است، اگرچه مشکل توزیع کتاب تنها به این ناشران محدود نمی‌شود، بلکه یکی از مهم‌ترین معضلات زنجیره چاپ و نشر در فضای امروز جامعه ماست.