عطار به روایت شفیعی کدکنی و پورنامداریان

این سخنان دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی است که تصحیح‌ها و مقدمات تخصصی باارزشی بر آثار متعدد عطار دارد. این استاد ادبیات فارسی، معتقد است: «عطار و منظومه فرهنگی پیرامون او، از زندگی تاریخی تا افسانه‌ها و از آثار مسلم او تا مجموعه وسیعی از مجعولات و منحولات دوره‌های بعد، که منسوب به اوست، بی‌شباهت به یک مذهب یا یک آیین نیست... چهره قدیس‌گونه عطار، درست مانند یک مذهب، درون همین افسانه‌ها و همین سخنان مجعول رشد کرده و به این‌گونه که امروز می‌بینیم درآمده است.»

بارها از تصحیح دکتر شفیعی کدکنی بر منطق‌الطیر سخن رفته است و نوبتی هم که باشد، نوبت معرفی دوباره کتاب «زبور پارسی» است که نگاهی به زندگی و غزل‌های عطار دارد. ماجرای نوشته شدن این کتاب از زبان ایشان در بخش یادآوری کتاب جذابیت خاص خودش را دارد: «سال‌هاست که شکسته بسته سرگرم کارها یا درست بگویم، کارک‌هایی درباره عطار بوده‌ام، ولی آن کارک‌ها هیچ ارتباطی با این دفتر ندارد.

راستش را بخواهید، بعد از سال‌های سال می‌خواستم چند مجموعه از شعرهای خودم را چاپ کنم و در اندیشه نامگذاری آن مجموعه‌ها بودم، درباره یکی از آن‌ مجموعه‌ها به تناسب حال و هوایش، فکر کرده بودم ـ با توجه به یکی از ابیات عطار ـ نام «زبور پارسی» را انتخاب کنم. دیدم که این کمان به بازوی من و امثال من نیست، حد من و معاصران من و بزرگ‌تر از معاصران من هم نیست.... از آن منصرف شدم و اندیشیدم چه مانعی دارد که برگزیده‌ای از غزلیات و رباعیات او را با مقدمه مختصری در باب او و شعرش با همین نام، برای جوانان منتشر کنم....»

مقدمات این کتاب از چند بخش کلی تشکیل می‌شود که هریک شامل بخش‌های جزئی‌تر است: از درون و بیرون، هویت تاریخی، آثار عطار، سرچشمه‌های شعر او، در فاصله سنایی تا عطار، غزل عطار، عطار در تذکره دولتشاه، نسب‌نامه معنوی عطار، نگاهی دیگر به نام و نشان عطار و عطارهای شعر فارسی و بعد گزیده غزل‌ها و گزیده رباعی‌ها و تعلیقات و توضیحات مربوط به واژگان و معانی ابیات و فهرست آیات و احادیث و... بخش‌های مختلف آن است.

برای مطالعه مباحث فنی در باب زندگی و شعر عطار می‌توانید به مقدمه مختارنامه مراجعه کنید و نیز کتاب تکامل شعر عرفانی فارسی. زبور پارسی برای نخستین بار سال 1378 در انتشارات آگه به چاپ رسیده است.

دیدار با سیمرغ

دکتر تقی پورنامداریان، از اندیشمندان ادبیات فارسی است که آثار متعددی را در حوزه ادبیات کلاسیک و معاصر نگاشته است. کتاب «دیدار با سیمرغ» مجموعه‌ای از مقالات ایشان درباره عطار است که عناوین آنها عبارت است از: شهود زیبایی و عشق الهی، سیمرغ و جبرئیل، عطار و تجربه دیدار با خویش، عطار و رساله‌های عرفانی ابن‌سینا، سیری در یک غزل عطار، عقل و فلسفه از نظرگاه عطار، نگاهی به داستان‌پردازی عطار، ابوسعید ابوالخیر از نگاه عطار و تفسیری دیگر از داستان شیخ صنعان. در مقدمه به طور خلاصه و البته مفید و روان، دکتر پورنامداریان به اطلاعات باقیمانده از زندگینامه عطار اشاره می‌کند و می‌گوید: آنچه از زندگی و احوال عطار می‌دانیم و می‌توان به صحت آنها اعتماد کرد، بسیار اندک است و سپس به احتمالات و قطعیات درباره محل تولد و وفات، سال زندگی و آثار باقیمانده و ارادتش به مشایخ همعصر خود اشاره می‌کند که در مجموع حدود دو صفحه می‌شود و تمام اینها برای مخاطبی که صرفا به دنبال خواندن آثار عطار است، کافی به نظر می‌رسد.

یکی از جذابیت‌های داستان‌های نقل شده در آثار عطار بی‌پرده بودن آنها و دوری از خوشایند دیگران است. دکتر پورنامداریان با اشاره به این نکته در مقدمه کتاب می‌نویسد: «آنجا که مصلحت‌بینی‌های عقل جرأت عاقلان را به بند می‌کشد، دیوانگان هستند که بی‌هراس سخن آغاز می‌کنند. در هیچ یک از آثار فارسی و عربی به اندازه آثار عطار این همه حکایت و تمثیل که شخصیت‌های آن از دیوانگان باشند، وجود ندارد. آنان در پناه سپر دیوانگی و بی‌عقلی، دردها و گرفتاری‌های مردم ـ عطار به سبب شغل طبابت از نزدیک با آنها آشنا بود ـ و ظلم شاهان و ستم‌ها و بی‌عدالتی‌های اجتماعی و تعصبات کور فرقه‌ای و عقیدتی را طرح و نقد و مسخره می‌کنند....» البته در پس این سخنگویی از دیوانگان پرده‌در، جنبه‌های عمیق‌تر دیگری نیز وجود دارد: «پیوند با حقیقت هستی خویش و گنج مقدس پنهان در اعماق جان که همان حقیقت متعالی است که در حوصله عقل نمی‌گنجد و با گسستن از عقل دنیاگرای وحدت‌ستیز تحقق می‌یابد. تجربه چنین اسارت آزادیبخش و جنون معرفت‌انگیز رها از عقل، آرزوی عطار است.» دیدار با سیمرغ (شعر و عرفان و اندیشه‌های عطار) برای نخستین بار سال 1374 در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به چاپ رسید و اکنون با قیمت ده هزار تومان به فروش می‌رسد.