فانوس؛ چراغی برای مستندسازان

مخاطبان سینمای مستند در کشور ما تا پیش از افتتاح شبکه مستند، سهم زیادی در سینما و تلویزیون نداشتند، اما با افتتاح این شبکه و بخصوص ارائه برنامه‌هایی مانند فانوس، این شانس را دارند که تماشاگر گستره وسیعی از فیلم‌های مستند باشند.

برنامه فانوس به تهیه‌کنندگی محمد هوشمند که هر شب بجز پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها ساعت 23 از شبکه مستند پخش می‌شود، تاکنون آثاری به مخاطبان خود ارائه کرده که هم به لحاظ تعدد قابل توجه است و هم به لحاظ تنوع.

مستندهای متعدد و متنوع

برنامه «فانوس» نزدیک به دو سال است که از شبکه مستند به نمایش در می‌آید و با احتساب این مساله که گاهی اوقات در هر برنامه بیش از یک فیلم مستند به نمایش در آمده، می‌توان گفت این برنامه تا به حال بیش از 450 فیلم مستند با موضوعات متنوع به مخاطبان خود ارائه کرده است.

این برنامه کارش را با نمایش آثار مستندسازان مطرح کشورمان آغاز کرد و به‌طور طبیعی هم‌اکنون ساخته‌های جوان‌ترها و تازه‌ کارها را نیز به نمایش می‌گذارد.

محمد هوشمند، تهیه‌کننده برنامه فانوس درباره آثاری که در این برنامه به مخاطبان ارائه شده می‌گوید: درست است که از نمایش آثار مستندسازان شناخته شده و مجرب کارمان را آغاز کردیم اما به‌طور طبیعی بعد از مدتی باید ساخته‌های کارگردانان جوان‌تر را هم پخش کنیم. برای این برنامه بیش از آن‌که نام کارگردان‌ها اهمیت داشته باشد، موضوع مستند مهم است یا به عبارت دقیق‌تر انتخاب‌های ما براساس گونه‌های مستند صورت می‌گیرد تا در طول یک هفته، همه نوع مستند از جمله مستند حیات وحش، تاریخی، پرتره، اجتماعی و فرهنگی به مخاطبان خود ارائه کنیم.

این تهیه‌کننده درباره نحوه انتخاب و ترتیب پخش مستندهای این برنامه می‌گوید: بیشترین میزان تولید در سینمای مستند به مستندهای حیات وحش اختصاص دارد، بنابراین سعی کرده‌ایم اگر در هفته یکی دو مستند درباره حیات وحش و محیط زیست به مخاطبان ارائه می‌کنیم بقیه روزها را به نمایش انواع دیگر مستند اختصاص بدهیم.

یکی از مشکلات ایجاد تعادل در این برنامه، محدود بودن برخی گونه‌ها و در عوض حجم گسترده مستندهای حیات‌وحش است. هوشمند در این باره می‌گوید: ایجاد تعادل بخصوص ابتدای کار سخت بود، اما خوشبختانه مدتی است گرایش‌های متنوعی در مستندسازان دیده می‌شود و من به خاطر ارتباط با برگزیدگان جشنواره سینما حقیقت و مستندسازان شهرستان‌های مختلف توانسته‌ام گونه‌های متنوعی از فیلم‌های مستند را در این برنامه برای پخش آماده کنم.

براساس اظهارات این تهیه‌کننده برخی مستند سازان خارجی آثار ارزشمند و ایده‌های بکری دارند که می‌شود از همه آنها استفاده کرد. وی درباره شیوه تامین این مستندها می‌گوید: مستندهای حرفه‌ای، قدیمی و برتر از سوی تلویزیون خریداری می‌شود که این چیزی نزدیک به 40 درصد از نیازهای برنامه ما را تامین می‌کند. بخش دیگر تولیدات ما شامل آثاری است که خود مستندسازان برایمان ارسال می‌کنند و علاقه دارند اثرشان در تلویزیون دیده شود.

به گفته این تهیه‌کننده، تمام مستندهایی که استانداردهای مستندسازی در موردشان رعایت شده و قابل نمایش در تلویزیون باشد، مورد توجه برنامه فانوس قرار خواهد گرفت.

فانوس بر سر راه مخاطبان

آثار مستند این ویژگی‌ را دارند که اطلاعات موثق و عمیقی درباره موضوعات مختلف در اختیار مخاطبان قرار دهند و از همین رو، تماشای آنها برای هر کسی می‌تواند مفید و جذاب باشد.

هوشمند درباره مخاطبان این برنامه و زمان پخش آن می‌گوید: مخاطبان برنامه بسیار گسترده هستند، از دانش‌آموختگان رشته سینما و علاقه‌مندان به مستند گرفته تا مردم عادی. به نظرم زمان پخش این برنامه هم تاثیر زیادی بر مخاطبان آن ندارد. ساعت 23 برای تماشای یک فیلم مستند زمان خوبی است و معتقدم اگر کسی به دیدن مستند علاقه داشته باشد، وقتش را تنظیم خواهد کرد تا در زمان نمایش آن پای تلویزیون باشد تا بتواند اثر دلخواهش را تماشا کند.

این تهیه‌کننده درباره مخاطبان عادی برنامه فانوس می‌گوید: مخاطبان این برنامه تلویزیونی صرفا مستندسازان حرفه‌ای، جوان و علاقه‌مندان به مستند سازی نیستند. بسیاری از تماشاگران این برنامه را مردم عادی جامعه تشکیل می‌دهند که صرفا از تماشای آثار مستند لذت می‌برند. روابط عمومی شبکه مستند به‌طور مرتب فهرستی از پیامک‌ها و نظرات مردم درباره برنامه فانوس را در اختیار ما می‌گذارد و خود من نیز هر ماه مخاطبان برنامه را مورد ارزیابی قرار می‌دهم. اطلاعات رسیده و دریافت‌های ما از این ارزیابی‌ها آن است که جمع قابل توجهی از مردم عادی تماشاگر برنامه فانوس هستند.

وی تاکید می‌کند: گاهی براساس همین نظرات مردمی متوجه می‌شویم چه کسانی چه نوع مستندهایی دوست دارند و چه نوع مستندهایی بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

بی‌شک یک برنامه مستند به‌‌دلیل ارائه مستندات تصویری درباره موضوعات مختلف می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر مخاطبان داشته باشد و این تاثیر از چند زاویه قابل بررسی خواهد بود. به‌عنوان مثال تماشای برنامه‌های مستند به دانش و اطلاعات مخاطبان درباره یک موضوع مشخص می‌افزاید یا می‌تواند نگاه او را به مسائل اجتماعی تغییر دهد.

هوشمند درباره دیدگاه مخاطبان عادی تلویزیون نسبت به برنامه‌ فانوس می‌گوید: معتقدم نه فقط برنامه فانوس، بلکه از وقتی شبکه مستند افتتاح شده، دیدگاه مردم به مستند عوض شده است؛ زمانی بود که مردم گمان می‌کردند فیلم مستند فقط به معنی آثاری است که در زمینه حیات وحش ساخته می‌شود، در حالی که سینمای مستند در مقایسه با سینمای داستانی بسیار گسترده است. خوشبختانه حالا دیگر مردم با گونه‌های مختلف مستند آشنا شده‌اند و با توجه به سلایق خود مستندهای یک یا چند گونه را دنبال می‌کنند.

این تهیه‌کننده درباره واکنش مخاطبان به آثار مستند در برنامه فانوس می‌گوید: بیشترین واکنشی که از سوی مخاطبان دریافت می‌کنیم به محتوای مستندها مربوط است، مثلا وقتی «در جستجوی پلنگ ایرانی» به کارگردانی فتح‌الله امیری را می‌بینند یا مستندی درباره یک بنای تاریخی فراموش شده، تحت تاثیر قرار می‌گیرند و احساساتشان تحریک می‌شود. به عبارتی مستندهای برنامه فانوس می‌تواند مخاطبان تلویزیون را درباره گستره وسیعی از مسائل تحت تاثیر قرار دهد و حساسیت‌های مردم را برانگیزد.

هوشمند نیز تائید می‌کند یک فیلم مستند می‌تواند تاثیر زیادی در ارتقای آگاهی مخاطبان داشته باشد و نریشن‌های برنامه فانوس را نیز اقدامی در همین جهت ارزیابی می‌کند. او می‌گوید: با رشد آگاهی مخاطبان به اینجا رسیده‌ایم که حالا تماشاگران ما می‌دانند سینمای مستند فقط حیات‌وحش نیست و آثار مستند در گونه‌های مختلف تاریخی، اجتماعی، سیاسی، پرتره و... ساخته می‌شود و با دیدن هر مستند از هر کدام از گونه‌های نام‌برده می‌توانند اطلاعات عمیقی به دست آورند، چرا که برای ساخت هر مستندی، تحقیقات و پژوهش‌های متعددی صورت می‌گیرد.

گرچه برنامه فانوس به رشد و آگاهی مخاطبانش در حوزه‌های مختلف درباره موضوعات متعددی منجر شده، اما به گفته هوشمند این برنامه با هدف آشنایی مخاطبان با سینمای مستند شکل گرفته است. وی در این باره می‌گوید: برای ما معرفی سینمای مستند اهمیت داشت، چرا که سینمای داستانی رشد کرده، طرفداران بسیار دارد، اما درباره سینمای مستند، ممکن است افرادی باشند که هیچ شناختی درباره‌ این سینما نداشته باشند و این تاسفبار است.

هوشمند ادامه می‌دهد: هدف برنامه فانوس معرفی سینمای مستند به مردم بوده است، اما همه فیلم‌هایی که پخش کرده‌ایم در زمان تولید با هدف و انگیزه‌های خاص خودشان ساخته شده‌اند و مخاطب در مواجهه با این اهداف نیز قرار می‌گیرد و از فیلم تاثیر می‌پذیرد.

بازخوانی برای درک بهتر

برنامه فانوس ضمن نمایش فیلم مستند اطلاعاتی درباره همان فیلم در اختیار مخاطبانش قرار می‌دهد که حکم بازخوانی فیلم به نمایش درآمده را دارد. این اطلاعات که به صورت نریشن ارائه می‌شود، صرفا به ارائه اطلاعات درباره فیلم، تحلیل و مرور آن اختصاص دارد و از هر گونه نقدی پرهیز می‌کند.

به گفته هوشمند، این بخش از برنامه از سوی گروهی از نویسندگان نوشته می‌شود و کمک می‌کند دانش مخاطبان درباره مستندی که تماشا می‌کنند، ارتقا پیدا کند. او در این باره توضیح می‌دهد: مهم‌ترین نکته درباره این نریشن‌ها پرهیز از نقد اثر است. ما می‌خواهیم با این نریشن‌ها مخاطب یک بار اثر را بازخوانی کند.

نریشن‌های برنامه فانوس به سرپرستی مرجان مروستی از سوی گروهی از نویسندگان نوشته می‌شود. مروستی درباره شیوه نگارش این نریشن‌ها می‌گوید: فیلم‌ها را در اختیار نویسندگان قرار می‌دهیم. نریشن هر برنامه را یک یا دو نفر می‌نویسند، اگر دو نفر نوشته باشند یا تلفیقی از این نوشته‌ها را در نظر می‌گیریم یا بهترین نوشته را و من به عنوان سرپرست نویسندگان علاوه بر نگارش نریشن برخی فیلم‌ها، وظیفه هماهنگی و یکدستی ادبیات نرشین‌ها را به عهده دارم.

مروستی درباره ویژگی‌های برنامه فانوس و نریشن‌های این برنامه توضیح می‌دهد: این برنامه مستند است و مستندهای متنوعی به مخاطبان خود ارائه می‌کند که گستره وسیعی از مستندهای سیاسی و اقتصادی تا حیات وحش را شامل می‌شود. در گروه نویسندگان برنامه افرادی را داریم که بتوانند برای گونه مشخصی از مستندها بنویسند. بنابراین متون برنامه از سوی افراد و سلایق مختلف نوشته می‌شود؛ اما چون همه تحت عنوان برنامه فانوس پخش می‌شود باید یکدستی آنها را حفظ کرد.

آذر مهاجر/ گروه رادیو ‌و ‌‌تلویزیون