گزارشی بر فصلنامه تخصصی رسانه و خانواده

ارائه راهبرد به مدیران و برنامه‌سازان رسانه ملی به منظور تقویت و تعمیق برنامه‌های خانواده محور، ارائه راهکارها و ایده‌های مناسب برای طرح "الگوی خانواده مطلوب ایرانی ـ اسلامی در برنامه" ها و آسیب شناسی برنامه‌های خانواده و کمک به اصلاح و بهبود روند ساخت برنامه‌ها از اهداف دیگر این نشریه می باشد.

  سردبیر این نشریه در یادداشتی آورده است: امروزه صاحبنظران معتقدند که "تنظیم جمعیت"، بخش مهم و تأثیرگذاری از برنامه توسعه کشورهاست؛ زیرا توسعه انسانی که رکن اساسی توسعه ملی هر کشور است بر پایه برنامه ریزی جمعیتی شکل می گیرد. به این ترتیب گفته شده است که "جمعیت هر کشور، بزرگترین ثروت و منبع قدرت سیاسی و اقتصادی آن کشور است و رونق اقتصادی، پیشرفت علمی و تکامل فنی و صنعتی، بیش از هر چیز دیگر به توانایی هوشی، دانش، کوشش و خلاقیت افراد جامعه ارتباط دارد".

  بررسی¬ها نشان می‌دهد که سیاست‌های جمعیتی کشور ما که ارتباط تنگاتنگی با خانواده و مسائل آن دارد، طی سال های اخیر دچار نارسایی‌هایی بوده است.

  کاهش جمعیت در سالهای اخیر، پی آمدهای نامطلوبی، برای خانوادهها و جامعه، از قبیل: بالا رفتن سن ازدواج، تأخیر در فرزنددار شدن، رواج تک فرزندی و کم فرزندی را به دنبال داشته است. برخلاف نظر برخی تحلیل گران کاهش جمعیت، این وضعیت در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، امنیتی و نسلی، کشور ما را با تهدیدهایی مواجه کرده است.

  مقام معظم رهبری (دام ظله) اخیراَ در این باره تأکید کردند: "ما در سال 71 به همان مقاصدی که از تحدید نسل وجود داشت، رسیدیم. از سال 71 به این طرف، باید سیاست را تغییر می‌دادیم؛ خطا کردیم،  تغییر ندادیم. امروز باید این خطا را جبران کنیم".
 
کلام صریح رهبر معظم انقلاب، ضرورت حل این مشکل را نشان می‌دهد بنابراین باید برنامه¬ریزی های کمی و کیفی، توأم با درک صحیح واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی جامعه صورت گیرد و اقدامات لازم به صورت هماهنگ از سوی همه دستگاه‌ها و نهادهای ذی ربط، به اجرا درآید.
در جریان تدوین سیاست‌های جمعیتی و اجرای برنامه‌های مربوط به اهداف و سیاست‌ها، به منظور جبران نارسایی‌های گذشته و ایجاد ثبات در برنامه‌ریزی دراز مدت، لازم است در قبال بهره¬گیری از دست آوردهای علمی و تجربیات دیگر کشورها، مبانی متقن دینی و اصول و بنیان¬های فرهنگی کشورمان در نظر گرفته شود.

  معروف است که بسیاری از صاحبنظران حامی کنترل جمعیت، تحت تأثیر افکار "توماس مالتوس"، اقتصادان بریتانیایی اواخر قرن هجدهم بوده‌اند. وی معتقد بود که جمعیت جامعه با ضریب هندسی (2، 4، 8، 16 و ...) و منابع غذایی باضریب محاسباتی (ا، 2، 3، 4 و ...)، افزایش می یابد. در نتیجه مالتوس به شدت مخالف افزایش جمعیت بود و برای جلوگیری از آن توصیه هایی را مطرح می کرد.

  مهم‌ترین اشکالی که از سوی صاحب‌نظران غربی بر نظریه مالتوس گرفته شده این است که وی افزایش جمعیت را عاملی مستقل، جدا از دیگر عوامل، مانند امور فرهنگی و اجتماعی در نظر گرفته بود. ما نه فقط چنین اشکال‌هایی را بر نظریه مالتوس وارد می دانیم، بلکه موضوع اساسی‌تری را بر مبنای دیدگاه اسلام مطرح می کنیم. از جمله اینکه برخی از این گونه اظهارات، ناشی از ارزیابی و تفسیر مادی و ماتریالیستی جهان است. در صورتی که اسلام، زندگی انسان در این عالم را علاوه بر بعد مادی واجد بعد معنوی نیز می داند.

  برای مثال قرآن کریم در آیه 96 سوره اعراف، تقوای مردم را عاملی برای گشایش برکات آسمان و زمین معرفی کرده است. این آیه به ما می گوید که اولاَ منابع غذایی و امکانات مورد نیاز بشر، به آنچه در محدوده دید و محاسبه مادی انسان قرار دارد، منحصر نمی شود. ثانیا در سیاست گذاری جمعیت و نگرانی از کمبود منابع، اگر سیاست¬ها، جامع و بر اساس آموزه¬های وحیانی صورت گیرد، به نحوی که در اثر آن مردم به مسیر عالی و تقوا حرکت کنند، برکات الهی از آسمان و زمین در اختیار آنان قرار می گیرد.

  ممکن است این اشکال تداعی شود که کشورهای غربی در سده های اخیر با وجود داشتن افکار و رویکردهای عملی غیر دینی، چگونه به موفقیت‌های زیادی در پیشرفت های اقتصادی دست یافته‌اند. پاسخ این است که اولاَ پیشرفت های آنان عمدتاَ به جنبه مادی مربوط می شود و تبعاَ این رشد یک سویه و بحران معنوی ناشی از آن، هم اکنون آشکار شده است. ثانیا ما مسلمانان نیز در عمل به دستورات دینی خود به درستی عمل نکرده ایم و چنان که اندیشمندان اسلامی گفته اند، روش جاری مسلمانان در سده‌های اخیر، اغلب به صورت التقاط با رویکردها و روش‌های چپ و راست و توأم با دخالت و توطئه استعمارگران بوده است؛ در نتیجه عقب ماندگی مسلمانان به معنی ناکارآمدی دستورات ناب اسلامی نیست.

  البته تکیه بر چنین مفاهیم و راهبردهایی، به معنی نادیده گرفتن واقعیت های اجتماعی و مسائل عینی جامعه نیست. بلکه لازمه موفقیت در هر سیاست گذاری و برنامه ریزی، توجه به زمینه ها و شرایط بیرونی تحقق آن نیز هست. از این رو، سیاست های تشویقی برای افزایش جمعیت که هم اکنون در دستور کار دستگاه‌های ذی ربط قرار دارد، هنگامی مؤثر واقع می شود که ادراک عمومی و نگرش مردم با آن هم‌سو شود و زمینه های لازم برای تحقق آن سیاست ها فراهم شود.
  نظر به رهنمودهای مقام معظم رهبری در قبال ضرورت جلوگیری از کنترل جمعیت و وجود شواهد فراوان بر مشکلاتی که در اثر سیاست‌های کنترلی در دهه اخیر پدید آمده است، موضوع میزگرد این شماره از نشریه به یکی از مسائل اساسی مرتبط به رشد جمعیت یعنی ازدواج و مسائل آن اختصاص یافته است.

  با توجه به اینکه موضوع ازدواج از امور مهم و سرنوشت ساز جامعه و نهاد خانواده است، مباحث مطرح شده در این میزگرد، آغازی برای طرح این مبحث در نشریه است که نیازمند اظهار نظر و گفتگوهای بیشتر است.

  دیگر بخش های نشریه، شامل مطالبی در خصوص: آسیب شناسی فرهنگی فن آوری های نوین، شکاف نسلی در خانواده و نقش رسانه‌ها، و گزارش نقد گونه‌ای از تحلیل و بررسی یکی از مجموعه‌های تلویزیونی و در پایان نگاهی به موضوع خانواده و رسانه در تحقیقات است.
"میزگرد بازنمایی خانواده مطلوب در رسانه: ازدواج" عنوان نوشتار نخستی است که در این شماره از نشریه آمده است.

  در بخشی از این میزگرد می خوانیم: ازدواج، سنگ بنای ایجاد خانواده و از مسائل مهم مربوط به آن به شمار می رود که متأسفانه در جامعه ما با مشکلاتی مواجه است. بی‌توجهی به مشکلات، اصول و معیارهای دینی و فرهنگی ازدواج، موجب بروز بی‌ثباتی و تزلزل در خانواده و به دنبال آن اختلال در کارکردهای آن می شود.

  به این ترتیب بحث و بررسی ازدواج و مسائل آن، موضوعی است که برای برطرف کردن مشکلات موجود و جلوگیری از بروز مشکلات جدید به ویژه از طریق رسانه، نقش حائز اهمیتی دارد.

"آسیب شناسی فرهنگی فن آوری‌های مدرن در خانواده" عنوان مقاله نخست این نشریه است.
  در این مقاله می خوانیم: فن آوری رسانه‌ای به عنوان یکی از پیامدهای مدرنیسم، با حضور در خانواده¬ها کارکردهای خانواده را تغییر داده است. ارزش‌هایی چون مادی گرایی، مصرف گرایی و فردگرایی، خانواده را از کارکردهای اصلی خود دور کرده و موجب گسست پیوندهای اصلی خانوادگی شده است.

  در حال حاضر، از به کارگیری فن‌آوری‌های مدرن تا حدود زیادی گریزی نیست و در کنار آسیب‌ها، مزایا و فواید زیادی نیز به همراه دارد. از این رو، شایسته است با فرهنگ سازی و آگاهی بخشی به خانواده‌ها، ضمن بهره‌گیری از آثار مثبت آن، تدابیری برای کاهش آسیب‌ها اندیشیده شود. در این میان نقش رسانه‌ها با توجه به کارکردهای اطلاع رسانی و آموزشی آنها، دارای اهمیت است.

مقاله "خانواده، شکاف نسلی و رسانه ها" نقش دو عامل تأثیرگذار، خانواده و رسانه را در قبال موضوع شکاف نسلی بررسی می کند.

  شکاف نسلی اگر چه امروزه بیشتر نمایان است، پدیده ای کهن و جزئی از زندگی بشر بوده است. از زمانی که انسان‌ها در نوع تعاملات خود، شیوه‌های گوناگونی برگرفتند و ارتباطات اجتماعی به صورت گسترده برقرار شد، تفاوت در درونی کردن ارزش‌ها و هنجارها، موجب جامعه پذیری ناهمسان گشت و شکاف نسلی پدید آمد.

  تفاوت در نظم ارزش ها که به شکاف نسلی بین اعضای خانواده می انجامد، دیدگاه های گوناگونی به خود اختصاص داده است. می توان گفت تمایزهای بین نسلی، پدیده‌ای متداول است که همواره در هر جامعه ای بین نسل های مختلف وجود دارد و تا اندازه‌ای دارای تعارض و کشمکش نیز هست. در مجموع، شکاف نسلی از تمایزهای قطبی و شدید بین نسلی حکایت دارد که صورت بیرونی آن، به شکل تعارض‌ها و کشمکش‌های نسلی بروز می کند.

در بررسی عوامل مؤثر در شکاف نسلی، خانواده و رسانه به دلیل اثرگذاری در جامعه پذیری افراد، سهم اساسی دارند.

  "گزارشی از تحلیل و بررسی مجموعه تلویزیونی خداحافظ بچه"، گزارشی اجمالی از تحلیل و بررسی سریال "خداحافظ بچه" است که ماه رمضان امسال از شبکه سوم سیما پخش شد.
  در این پروژه با بهره‌گیری از روش‌های تحقیق، نشانه شناسی و تحلیل روایت سعی شده است تا فرم و محتوای اثر مورد واکاوی قرار گیرد.

  سازندگان این سریال بر آن بوده‌اند تا با دست مایه قرار دادن مشکلات خانواده¬ای جوان و بدون فرزند که برای داشتن فرزند بی‌قراری می کنند، به برخی از آسیب ها، معضلات و چالش¬های پیش روی خانواده‌ها در این خصوص بپردازند.

  مقاله "رسانه ها و خانواده" ترجمه مقاله‌ای است که توسط نویسنده در "دومین همایش بین المللی زنان مسلمان اندیشمند" ارائه گردید. این همایش در تاریخ 5 تا 7 اردیبهشت 1389 در تهران به میزبانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شده است.

" رسانه و خانواده در آیینه تحقیقات" عنوان آخرین مقاله فصلنامه تخصصی رسانه و خانواده است.

  در این مقاله می خوانیم: خانواده پژوهی و تحقیق در خصوص مسائل و ابعاد مختلف این موضوع، اهمیت فراوانی یافته است. همچنین موضوعات مربوط به کودکان و زنان از مباحث مرتبط و نزدیک در بحث خانواده می باشند که در تهیه این کتاب شناسی نیز مدنظر قرار گرفته اند. هدف از معرفی این آثار، کمک به شناسایی منابع موثق در حوزه خانواده، زنان و کودکان با رویکرد رسانه‌ای و دینی بوده است.

  آنچه در این مقاله آمده است، گزیده‌ای از منابع معتبر و کاربردی در موضوعات یاد شده به همراه بحث و بررسی و معرفی تفصیلی محتوای آنها می باشد.

چهارمین شماره از فصلنامه تخصصی "رسانه و خانواده" به مدیر مسئولی "حسین گودرزی"، سردبیری "علیرضا پویا" و مدیر اجرایی "حمید رحمانی" با 128 صفحه به همت مرکز پژوهش¬های اسلامی صدا و سیما منتشر شده است.