گیاهان دارویی، تنها راه برونرفت از چالش بیکاری و خروج ارز
شناخت گیاهان دارویی و بهرهگیری از آن برای کنترل و درمان بیماریها پیشینه دیرینهای در کشور ما دارد، اما متاسفانه این تجربههای ارزشمند طی سالیان اخیر رو به فراموشی رفته و جامعه امروزی به طور افسار گسیخته به سوی استفاده از داروهای شیمیایی روی آورده است.
چطور میتوان این گوهر گرانبها را بار دیگر از زیر گرد و غبار فراموشی بیرون آورد؟ به همین منظور گفتوگویی با علی ابراهیمیورکیانی، یکی از مجریان تدوین سند راهبردی گیاهان دارویی، مسئول برنامهریزی و اجرای فن بازار، مشاور و دبیر کارگروه تخصصی توسعه فناوری و کارآفرینی در ستاد توسعه علوم و فناوری گیاهان دارویی و طب ایرانی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری ترتیب دادیم تا کارنامه فعالیتهای حمایتی از صنعت گیاهان دارویی را بررسی کنیم.
هماکنون وضع استفاده از گیاهان دارویی در ایران و جهان چگونه است؟
استفاده از گیاهان دارویی سبب شده است میزان تولید این گیاهان و واردات آن به کشورهای توسعهیافته روز به روز افزایش یابد، به طوری که واردات گیاهان دارویی (گیاهان معطر شامل آن نمیشود) از 355 میلیون دلار در سال 1355 به 5.51 میلیارد دلار در سال 1381 رسید و پیشبینی میشود تا سال 1430 خورشیدی ارزش بازار جهانی این محصولات به مبلغ حیرتانگیز 5 تریلیون دلار برسد. همچنین طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی، رشد مصرف گیاهان دارویی نسبت به داروهای شیمیایی 15 به 3 است. این نسبت در ایران برعکس است در صورتی که ایران گذشته درخشانی درخصوص دانش گیاهان دارویی و موقعیت خاص آب و هوایی (11 اقلیم از 13 اقلیم جهان) دارد؛ ایران حدود 8000 گونه گیاهی را در خود جای داده و جزو هشت کشور برتر دنیا از نظر تنوع زیستی است.
چه شد که سند ملی با عنوان گیاهان دارویی و طب ایرانی تدوین شد؟ هدف از نگارش این سند چه بود؟
ایجاد فرصتهای شغلی پایدار با تاکید بر استفاده از فناوری و اقتصاد دانشبنیان و آیندهنگری نسبت به تحولات آنها در سطح جهانی و ملی از سیاستهای کلی اشتغال است که اجرای این سیاست به روسای سه قوه ابلاغ شده است.
رسیدن به این وضع که تامینکننده بخشی از سند چشمانداز 1404 است جز با ترسیم نقشه راهی چندوجهی ممکن نبود و به همین دلیل برای اولین بار سند راهبردی گیاهان دارویی کشور در قالب هماندیشی و اجماع گروهی در چارچوب جلسات متعدد کاری و تخصصی در 9 کارگروه تخصصی و با مشارکت بیش از 75 نفر از مدیران، متخصصان، محققان، کارشناسان، استادان، تولیدکنندگان و نماینده مجمع خبرگان کشاورزی و مراکز علمی، پژوهشی و دانشگاهی در سطح ملی طی حدود دو سال تدوین و طراحی شد. سند راهبردی این صنعت یک خلأ جدی در کشور بود که با اجرایی شدن آن فرصت خوبی برای افزایش تولید، اشتغال، درآمد و کمک به ایجاد خودکفایی و امنیت دارویی کشور، افزایش توان کشور در خروج از اقتصاد وابسته به درآمد انحصاری حاصل از فروش نفت، توسعه هماهنگ و پویای بخشهای تحقیقاتی، آموزشی و ترویجی و اجرای موثر در مدیریت تولید گیاهان دارویی فراهم کرده است.
در این سند برای توسعه پایدار گیاهان دارویی و طب ایرانی چه راهبردهایی پیشنهاد شده است؟
در وهله اول ارتقای سهم ایران در بازارهای جهانی (ارتقای بنیانهای اقتصادی و تجاری، نوآوری، ابداع و خلق محصولات جدید و داراییهای نرمافزاری) از مهمترین راهبردهای ما برای توسعه پایدار گیاهان دارویی و طب ایرانی است. پس از آن اعمال مدیریت صحیح و به کارگیری دانش روز و استفاده از فناوریهای نوین، توسعه متوازن زنجیره علم تا ثروت، ارزیابی فناوری و توسعه و انتقال آن به صاحبان صنایع یا سرمایه (ایجاد بنگاههای اقتصادی جدید و خطوط تولید)، کارآفرینی و ایجاد فرصتهای جدید شغلی (تولید محصول به صورت انبوه )، بازاریابی، بازارداری، بازارسنجی و بازارگرمی محصول تولیدی از جمله مواردی است که خیلی اهمیت دارد. محصولات مجوزدار گیاهان دارویی با استفاده از این روشها و شاخصها از 217 قلم سال 85 به 1930 قلم در سال 91 رسیده است. حجم کل صادرات ما در سال 90 تقریبا 20 هزار تن به ارزش 450 میلیون دلار بود در حالی که واردات گیاهان دارویی در همین سال 50 میلیون دلار است. این آمار و ارقام مبین برتری معنادار ارزش صادرات و ارزآوری گیاهان دارویی کشور است. مثلا ارزش یک کالای استراتژیک مانند زعفران در کشور 367 میلیون و 857 هزار و 820 دلار است، یعنی ما در برابر 122 هزار کیلو، حدود 370 میلیون دلار ارزش صادرات داشتیم.
چه ظرفیتها و توانمندیهایی با پیشبرد این سند متصور است؟
افزایش سطح زیرکشت از 6800 به 600 هزار هکتار و ایجاد اشتغال مولد برای یک میلیون نفر از جمله اهداف کمی این سند در چشمانداز بیست ساله است. این مساله جز با کاهش تصدیگری دولت و تقویت شرکتهای دانشبنیان میسر نیست. بنابراین تاکید ما بر تعیین الگوی کشت و کاهش هزینههای تولید، صرفهجویی ارزی و ارزش افزوده و نیز اقدام برای اتحاد علمی و انسجام تحقیقاتی، توسعه تحقیقات کاربردی درخصوص تولید استاندارد گیاهان دارویی و اسانسدار بر استانداردهای جهانی از جمله فرآوری، بستهبندی، مصرف و صادرات و ایجاد پایگاههای اطلاعاتی، آیندهپژوهی، نیازسنجی، مطالعه بازار، ایدهپردازی، ثبت اختراع و مالکیت فکری در عرصه ملی است که کمک شایانی در ایجاد اشتغال پایدار در کشور میکند.
اکنون برای اجرایی شدن این سند با چه چالشها و تنگناهایی مواجه هستیم؟
ثمرات علمی و ایدهها، توجه جدی به انطباق لازم به نیازها و اولویتها و نفی کامل عمل انتزاعی و ایجاد همبستگی و پیوستگی لازم برای زنجیره اقتصادی گیاهان دارویی از جمله مواردی است که میتواند به ایجاد اشتغال پایدار و کسب ارز بیشتر و صادرات بالا به ما کمک کند، بنابراین در وهله اول باید این تیم را هدفمند کنیم. در بعد تجارت هم باید توجه جدی به تولید کیفی، استانداردها و قیمت مناسب محصولات داشته باشیم. هماکنون محصولاتی (بویژه گیاهان دارویی) در داخل کشور تولید میشوند که قابل رقابت در سطح بینالمللی نیستند. بعضی از کشورها این محصولات را ارزانتر تولید کرده و به صورت خام یا فرآوری شده به کشور ما صادر میکنند. ما باید در این زمینه با استفاده از تحقیقات کاربردی، میزان هزینهها را کاهش دهیم و کاری کنیم که این محصولات بازارمحور شوند تا جایگاه مناسبی در ادبیات کلان اقتصادی کسب کنند. از همه مهمتر باید رابطه قوی و پایداری بین ظرفیتهای بالقوه و بالفعل کشورمان ایجاد کنیم. اکنون این رابطه گسسته و دارای شکاف عمیقی است. این شکاف با اجرایی شدن این سند در ستاد توسعه علوم و فناوری گیاهان دارویی و طب ایرانی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در حال اصلاح است.
فرزانه صدقی / جامجم
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
