راز بقای میمون‌های پوزه‌دار ماداگاسکار

دانشمندان باور دارند که نخستین گروه از پستانداران یعنی کیسه‌داران در این زمان توانسته‌اند در دورترین نقاط خشکی گسترده شوند. بعدها یعنی بیش از 160 میلیون سال پیش روند جدا شدن قاره‌های امروزی از یکدیگر ‌آغاز شد.

جدایی زودهنگام منطقه وسیعی به نام ماداگاسکار از ابرقاره‌های آفریقا و هند، آن را در تاریخ بیولوژی منحصربه‌فرد ساخت. ماداگاسکار جزیره‌ای واقع در اقیانوس هند است که پیشینه حضور انسان در آن به حدود 1500 تا 2000 سال پیش بازمی‌گردد.

تاریخچه جغرافیایی ماداگاسکار و ورود نسبتا دیرهنگام انسان تضمینی برای بقای هزاران گونه بومی در این جزیره شد. جزیره ماداگاسکار که به سواحل جنوب شرقی آفریقا نزدیک است، در هنگام جدا شدن از این قاره راسته‌ای از نخستی‌سانان به نام لمورها را در خود پرورش داد که امروزه از 50 گونه آنها در حدود 17 گونه‌شان در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی جای دارند. مشخصه منحصربه‌فرد لمورها پوزه بلندشان است و به همین مناسبت از آنها تحت عنوان میمون‌های پوزه‌دار هم یاد می‌شود. بزرگ‌ترین خطری که اکنون میمون‌های پوزه‌دار را تهدید می‌کند، تکه تکه شدن زیستگاه و نابودی جنگل‌ها به‌واسطه حضور انسان است.

مشخصات ظاهری و عادت‌های میمون‌های پوزه‌دار

میمون‌های پوزه‌دار یا لمورها دست و پای دراز، انگشتان منعطف و دم بلندی دارند. مجموعه این قابلیت‌ها باعث شده که بیشتر آنها زندگی روی درختان را ترجیح دهند. لمورها در مقایسه با دیگر نخستی‌سانان برای ارتباط بیشتر بر حس بویایی خود متکی هستند. غده‌های بویایی که در قسمت مچ، گلو و ران‌های حیوان وجود دارند‌، نقش بسیار مهمی در برقراری ارتباط ایفا می‌کنند.

آفتاب گرفتن در صبح یکی از عادات منحصربه‌فرد میمون‌های پوزه‌دار است. لمورها عادت دارند در ساعات اولیه روز با نشستن در زیر نور خورشید و حالتی شبیه به یوگا، دست‌های خود را در دو طرف زانو قرار دهند و به این شکل حرارت بدنشان را تنظیم کنند.

زل زدن به منشأ خطر یا به دیگر لمورها نیز یکی دیگر از عادت‌های رفتاری جالب در این نوع از میمون‌هاست. نحوه قرار گرفتن اعضای بدن، زبان گویایی برای بیان وضع روحی لمورهاست. به‌عنوان مثال لموری که ایستاده باشد و سر خود را به سمت جلو خم کرده باشد، در یک حالت اعتماد به نفس و تسلط بر دیگر رقبا قرار دارد؛ اما در مقابل لموری که قوز کرده باشد یعنی در برابر همنوع خود یا عامل تهدیدکننده به نوعی سلطه‌پذیر است.

تیمار همنوعان نیز یکی از ویژگی‌های رفتاری خاص راسته نخستی‌سانان است. دیگر نخستی‌سانان از دست‌هایشان برای تیمار استفاده می‌کنند، اما لمورها این‌کار را با استفاده از دندان‌های خود انجام می‌دهند که در نوع خود متفاوت است.

درخواست کمک از همسایگان

تحقیقات اخیر پژوهشگران دانشگاه بریستول‌، دانشگاه تورینو‌ و باغ وحش عمومی بریستول نشان داده‌ گونه‌ای از لمورهای ماداگاسکار از آواهای هشداردهنده پرندگان و دیگر لمورهای همجوار استفاده می‌کند تا حضور شکارچیان را در محل هشدار دهد.

این برای نخستین بار است که چنین پدیده‌ای برای گونه‌ای لمور منزوی و شب‌زی گزارش می‌شود. لمور ورزشکار ساهامالازایی‌ با نام علمی Lepilemursahamalazensis گونه‌ای با اندازه متوسط و بومی شمال غربی ماداگاسکار است که بشدت در معرض خطر انقراض قرار دارد.

طول بدن این حیوان بین 51 تا 54 سانتی‌متر است و از این مقدار حدود 26 تا 27 سانتی‌متر را دم به خود اختصاص داده است؛ زیستگاه این‌گونه جنگل‌های ثانویه و نیمه‌مرطوب ماداگاسکار است. جنگل‌های نیمه مرطوب ماداگاسکار بیشتر در بخش‌های مرکزی و زمین‌های مرتفع این سرزمین واقع شده‌اند در حالی که جنگل‌های ثانویه حاصل رشد دوباره درختان در جنگل‌هایی هستند که به دلایل مختلف نظیر الوارکنی از بین رفته و دو باره ‌احیا شده‌اند.

با وجود آن که لمور ساهامالازایی از نظر رده‌بندی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی گونه‌ای بسیار آسیب‌پذیر است؛ اما متاسفانه تاکنون اطلاعات زیادی درباره آن ارائه نشده است. اطلاعات کلی این که این گونه شب‌زی است و در طول روز عادت دارد که در سوراخ‌های موجود در درخت به استراحت بپردازد. به‌دلیل استراحت این حیوان در طول روز آسیب‌پذیری‌اش هم بالطبع افزایش پیدا می‌کند.

نادیده گرفته شدن به‌دلیل نداشتن جذابیت ظاهری

دکتر ملانی سیلر‌ ، پژوهشگر ارشد دانشگاه بریستول معتقد است‌ کسب هرگونه اطلاعات درباره گونه‌های در معرض خطر انقراض می‌تواند برای بقای آنها بسیار موثر باشد؛ اما مشکل اینجاست که گونه‌های کوچک و شب‌زی کمتر به لحاظ علمی و مدیریتی مورد توجه متخصصان مربوط قرار می‌گیرند.

دکتر سیلر می‌گوید که این‌گونه، چشمان آبی و جذابی همانند لمور سیاه چشم آبی با نام علمی Eulemurflavifrons ندارد، در عین حال واجد ویژگی آنچنان متمایزکننده‌ای هم نیست. شاید به همین دلیل هم کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. دکتر هولدرید‌ از دانشگاه بریستول می‌افزاید که تاکنون هیچ پژوهشی روی لمورهای شب‌زی انجام نشده بود که بدانیم آیا آنها می‌توانند بین آواهای هشداردهنده دیگر موجودات تمایز قائل شوند یا خیر؛ اما تحقیق اخیر نشان می‌دهد ‌ این نوع از لمورها نسبت به آوای کوکوی کاکل‌دار ماداگاسکاری با نام علمی Couacristata و زاغک ماداگاسکار با نام علمی‌ Copsychusalbospeculari بشدت حساس هستند. بررسی‌ها نشان داده که این‌حیوان فقط نسبت به صداهای زمینی از خود واکنش نشان نمی‌دهد؛ چرا که احتمالا آنها را در رده خطرآفرینان طبقه‌بندی می‌کند.

دکتر هولدرید در خاتمه افزود: پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این گونه قادر به جمع‌آوری اطلاعات از منابع گسترده‌ای است و براساس آنها تصمیم می‌گیرد که چه واکنشی از خود نشان دهد؛ اما همه این ویژگی‌های منحصربه‌فرد در حالی است که فعالیت‌های انسانی نظیر جنگل‌زدایی، شکار و تکه تکه کردن زیستگاه‌های مختلف و تبدیل آنها به مزارع کشاورزی این گونه را بیشتر از حد تصور به سراشیبی انقراض نزدیک کرده است.

فرناز حیدری / جام‌جم