ساباط، معبری مسقف برای آسایش رهگذران

ساباط در زبان فارسی دارای ریشه‌ای کهن است. بخش اول آن «سا» به معنای آسایش و بخش دوم آن «باط» نمودار ساختمان، آبادی و عمارت است که این نوع معماری خاص مناطق آب و هوای گرمسیر و کویری است تا با انداختن سایه و ایجاد مسیری خنک برای رهگذران، آنها را از شدت تابش نور خورشید و گرما در این معابر محافظت کند. ساباط‌ها از لحاظ نوع سقف به دو گونه تقسیم می‌شوند؛ یک گونه آن دارای سقف مسطح بوده و از تیرهای چوبی و حصیر برای نگهداری وزن و سقف آن استفاده می‌شود و نوع دیگر ساباط‌هایی است که دارای طاق هستند. این ساباط‌ها با توجه به مسائل استاتیکی بخوبی می‌توانستند وزن سقف را هرقدر هم سنگین بود به ستون ها، دیوارها و سپس به زمین منتقل کنند. روش آجرچینی این سقف‌ها اغلب به صورت رومی انجام می‌شده است.

ساباط‌ها به گونه‌ای استقرار پیدا کرده‌اند تا انسان پیاده در مسیر حرکت خود در یک توالی مناسب در فضای سایه قرار گیرد. در خیلی از این ساباط‌ها ورودی چند خانه مجتمع شده است که از نظر افزایش حس همسایگی و همبستگی محله‌ای حائز اهمیت است. این سازه به دلیل نیمه‌پوشیده‌بودن در تابستان به پدید آمدن کوران هوا منجر می‌شده است که هوای درون ساباط را از بیرون آن خنک‌تر می‌کند. همین نیمه‌پوشیده‌بودن در زمستان به گرم‌تر‌شدن هوای درون ساباط از بیرون آن می‌انجامد. ساباط‌ها همچنین مایه یکپارچگی و استواری خانه‌های کنارشان هستند و به آنها در پایداری در برابر نیروهای پدید آمده از فشار سازه کمک می‌کنند.

ساباط وسیله‌ای در تقابل با وزش بادهای موسمی نیز هست. معمولا پشت بام ساباط‌ها مورد استفاده واحدهای همجوار قرار می‌گیرد که بعضی از آنها به صورت اتاقی مشرف به کوچه جلوه‌گر می‌‌شده است. در برخی از کوچه‌های بن‌بست نیز ساباط اجرا می‌شود که در قسمت ورودی آن دری محکم تعبیه می‌شده است. این‌گونه از فضاها «دربند» نامیده می‌شود که در مجموع در افزایش امنیت ساکنان کوچه مناسب بوده است. نگاهی به ساباط‌ها نشان می‌دهد که معماری در گذشته تا چه حد بر اساس توجه به نیاز و آسایش مردم صورت می‌گرفته است، اما متاسفانه در معماری‌های جدید کمتر به این نکات ارزشمند توجه می‌شود و به نظر می‌رسد استفاده از این نوع معماری در شهرهای کویری به مرور در حال فراموش‌شدن است.