عزاداری بازار تبریز؛ سنتی به قدمت تاریخ

مراسم عزاداری در بازار تبریز از روح خاصی برخوردار است و با صفا و بی‌ریا برپا می‌شود و بازاریان دل پر عشق خود را به عاشقان آن امام پیوند داده و کسب و کار بیش از همه رنگ حسینی به خود می‌گیرد و تمامی حجره‌ها برای پذیرایی سوگواران آماده می‌شود.

پرچم‌های سیاه و سبز در و دیوار و حجره‌های عاشقان حسینی را آراسته کرده و لباس‌های مزین به نام امام حسین (ع) و پرچم و سربندهای سیاه بیش از هر چیزی در حجره‌های بازار خود نمایی می‌کند و در این ایام خرید و فروش می‌شود.

حجره‌های فرش‌فروشی، چای‌فروشی و قندفروشی در طول ایام عزاداری، میزبان عاشقان حسین(ع) و حاضران در بازار هستند و با چای، خرما، نان، پنیر و شربت از مهمانان خود پذیرایی می‌کنند و در برخی تیمچه‌ها سفره‌های نذری برای عزاداران حسینی پهن می‌شود.

یوسف قدرتی یکی از موسسان دسته‌های عزاداری در بازار تبریز می‌گوید: بیش از 50 سال است که در دسته‌های عزاداری در بازار تبریز حضور دارم که حدود 20 سال در دسته محله نوبر تبریز و 30 سال هم در دسته محله خیابان تبریز حضور داشتم.

وی می‌افزاید: در گذشته دسته‌های عزاداری از چند ماه قبل از محرم در مسجد بازار تبریز برای شرکت در مراسم بازار اسم‌نویسی می‌کردند، زیرا محلات زیادی برای شرکت در این مراسم داوطلب بودند و اولویت شرکت با دسته‌‌هایی بود که زودتر نام‌نویسی می‌کردند.

به گفته قدرتی، حدود 27 دسته در بازار تبریز در ماه محرم عزاداری می‌کنند که این دسته‌ها از محلات قدیمی و اصیل تبریزی از جمله محله نوبر، سیلاب، اهراب، ششگلان، خیابان و چند محله دیگر هستند.

وی عزاداری بازار تبریز را یکی از قدیمی‌ترین و باسابقه‌ترین دسته‌‌های عزاداری می‌داند و می‌گوید: عزاداری بازار تبریز از لحاظ قدمت و رسمیت یکی از بزرگ‌ترین دسته‌‌ها در کشور است که علاوه بر دسته‌‌های محلات، افراد زیادی هم برای نظاره این مراسم به بازار می‌آیند.

هفتم محرم که می‌رسد دسته محله‌های کوچه باغ و خیابان فرارسیدن عزای حسینی را به یاد بازاریان آورده و ندای اتمام کسب و کار را برای آنها سر می‌دهند.

یکی از خادمان امام حسین و کسبه‌ بازار تبریز دسته‌های کوچه باغ و خیابان را خبرآوران محرم عنوان می‌کند و می‌گوید: هفتم محرم که می‌شود این دو دسته وارد بازار می‌شوند تا اعلام آمادگی کنند و از رسیدن موسم عزاداری حسینی خبر می‌دهند.

محمدتقی شهیری می‌افزاید: مغازه‌ها از آن پس تعطیل شده و عزاداری‌ها تا سوم امام ادامه پیدا می‌کند.

وی ادامه می‌دهد: هر کدام از دسته‌های حسینی بر اساس سنت دیرینه برگزاری این مراسم‌ها، نام یکی از خیابان‌‌ها و محلات قدیمی تبریز را بر دوش می‌کشند و هر کدام با علم‌های ویژه‌ای دسته‌‌های زنجیر‌زنی، سینه‌زنی و مرثیه‌خوانی مسیر بازار را طی می‌کنند. میدان‌داران در وسط این هیات‌های عزاداری وظیفه میدان‌داری و حفظ نظم و ترتیب را برعهده دارند. میدان‌داران معمولا از جوانان پر توان و قوی‌هیکل دسته هستند تا توان هدایت با نظم و ترتیب هیات را در طول این مسیر نسبتا طولانی داشته باشند. پیر و جوان در کنار هم و دوشادوش همدیگر به عزای سید و سالار شهیدان می‌گریند و اشک ماتم می‌ریزند.

شهیری با اشاره به ترکیب دسته‌های بازار می‌گوید: هر دسته یک عرب، عجم و سینه‌زن دارد که دسته عرب‌ها پیش از همه وارد بازار شده و پس از آن عجم و بعد زنجیر زنان وارد می‌شوند. غروب تاسوعا مسیر عبور عزاداران در بازار تبریز با شمع‌های روشن نورباران می‌شود.

نذر شمع، به ویژه در روز تاسوعا و شام غریبان از سنت‌های دیرینه مردم بسیاری از مناطق آذربایجان شرقی است و در این ایام آنهایی که نذر کرده‌اند 41 شمع را در 41 مسجد بر می‌افروزند تا نشانه‌ای از روشنی و روشنایی باشد. شمع مایه روشنایی است، می‌سوزد و نور می‌بخشد و بر ظلمت و تاریکی فایق می‌آید.

عصر روز نهم محرم مصادف با تاسوعای حسینی هم ساعاتی پیش از غروب آفتاب، شمع‌گذاران در طول بازار به حرکت در می‌آیند و 41 شمع را در 41 مسجد روشن می‌کنند تا حاجاتشان برآورده‌ شود.

وجود بیش از 15 مسجد در محوطه بازار تبریز سبب شده است تا اکثر شمع‌گذاران از این مسیرها عبور کنند.

سر دسته محله «خیابان» تبریز به اجرا شدن مراسم شبیه‌خوانی در بعد از ظهر عاشورا در این بازار اشاره می‌کند و می‌گوید: دسته محله «دوچه» در بعد از ظهر عاشورا مراسم شبیه‌خوانی در بازار اجرا می‌کند، همچنین محله «ویجویه» در مراسم شام غریبان امام حسین(ع) با سر دادن جمله «شمع عزا آوردیم تا اهل بیت عصمت در تاریکی نمانند» با در دست داشتن شمع در بازار می‌گردند.

قدرتی با اشاره به مرثیه‌خوانی در برخی نقاط بازار تبریز می‌گوید: در تیمچه‌های حاج شیخ، حاج محمد قلی و برخی دیگر از تیمچه‌های بازار تبریز از اول محرم مراسم مرثیه‌خوانی توسط وعاظ و علمای بزرگ تبریز اجرا می‌شود.

شهیری هم با اشاره به این‌که مراسم عزاداری در بازار از عصر تاسوعا رسمیت بیشتری به خود می‌گیرد، اضافه می‌کند: یکی دیگر از مراسم‌هایی که توسط هیات‌های عزاداری در بازار برپا می‌شود شبیه‌خوانی محله شتربان تبریز است.

وی تشریح می‌کند: محله شتربان با پوست شیری جنگلی در عاشورای حسینی شبیه‌خوانی کرده و از مصیبت‌های علی اصغر (ع) گفته و به عزاداری می‌پردازند.

محمدتقی شهیری که از بازاریان و عاشقان حسینی است برپایی مراسم‌های عزاداری در بازار را نعمت بزرگی برای اهالی آن دانسته و می‌گوید: مکتب عاشورا درس ایمان و برپایی حق به بازاریان می‌دهد تا در هر حال به یاد داشته باشند از برخورد با دیگران و مبادلات خود رعایت حق و انصاف را داشته باشند.

وی با چشمانی پر اشک ادامه می‌دهد: حضرت زینب و امام حسین (ع) یتیم‌نوازی، احترام به دیگران را می‌آموزند که در عزاداری‌های ظاهری مکتب امام حسین نباید به فراموشی سپرده شود.

شهیری همچنین یادآور شد: در دسته‌های عزاداری بازار احترام خاصی به سید‌ها می‌گذارند و در صورتی که در دسته‌ای سید وجود داشته باشد آن دسته و آن فرد، اول وارد بازار می‌شود.