ایران می‌تواند از نقش آمریکا در منطقه بکاهد

جنبش عدم‌تعهد یکی از قدیمی‌ترین و فعال‌ترین جنبش‌ها و نهادهای بین‌المللی است. با توجه به این‌که این جنبش، دو سوم کشورهای جهان و چیزی حدود 120 کشور را در خود جای داده است به نظر می‌رسد می‌تواند در صحنه‌های بین‌المللی و بحران‌های منطقه‌ای، نقش فعالی ایفا کند. در همین حال هر چند از نظر بسیاری از کشورهایی که به نوعی گرایش به بلوک غرب دارند به طور کلی جنبش غیرمتعهد پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی کارایی خود را از دست داده است، اما به نظر می‌رسد این جنبش با وجود این گمانه‌زنی‌ها می‌تواند در آینده همپای سازمان ملل نقش رو به رشدی ایفا کند و حتی موضوع داشتن حق وتو در شورای امنیت برای جنبش عدم‌تعهد می‌تواند به عنوان گزینه‌ای مهم از سوی اعضای این جنبش دنبال شود. ایران این موضوع را در نشست شرم‌الشیخ مصر و کوبا مطرح کرد که با استقبال گسترده‌ای هم از سوی کشورهای عدم‌تعهد مواجه شد. گذشته از این، تمرکز جنبش بر اصولی از جمله همکاری میان ملل، حمایت پایدار از صلح، تاکید همیشگی بر اصل خلع سلاح هسته‌ای و پافشاری همیشگی بر حق تعیین سرنوشت ملت‌ها از جمله نقاط قوت جنبش عدم‌تعهد به ‌شمار می‌آید. در نشست جنبش عدم‌تعهد در تهران هم به نظر می‌رسد این جنبش، ساز و کارهای جدیدی برای ایفای نقش فعال‌تر در صحنه‌های بین‌المللی ترسیم خواهد کرد. یعنی در حقیقت ما در سه سال آینده شاهد تحرکات دینامیکی از سوی جنبش عدم‌تعهد برای حضور فعال در بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی خواهیم بود.

سفر رئیس‌جمهور اسلامی ایران به مکه و دیدار وی با پادشاه عربستان، فضای جدیدی در تعاملات عربی و ایرانی و همچنین تنش‌هایی که بین ایران و عربستان در سال‌های اخیر ایجاد شده است به وجود آورد. با این سفر و دیدار سیاسی، تقریبا به نوعی فضای مناسب تعامل و همکاری میان ایران و عربستان از یک سو و از سویی هم بین ایران و کشورهای عربی به وجود آمد. در همین حال به نظر می‌رسد پادشاه عربستان هم معاون وزیر خارجه خود را که فرزندش نیز هست (یعنی عبدالعزیز بن عبدالله) به عنوان نماینده ویژه خود به اجلاس جنبش عدم‌تعهد در تهران می‌فرستد. این موضوع بیانگر آن است که سعودی‌ها تلاش می‌کنند نسبت به رفتارهای گذشته خود تعدیل ایجاد کنند و رفتارهای غیراصولی خود را بهبود بخشند. علاوه بر این چون در گذشته هم عربستان سعودی در سوریه و عراق، نقش منفی و تخریبی بازی کرد بعد از این ممکن است عربستان سعودی در سیاست‌های خارجی خود بازنگری کند.

با توجه به این‌که جنبش عدم‌تعهد یک ساختار سازمانی دارد به نظر می‌رسد در نشست تهران به نوعی بازنگری‌ کلی در اساسنامه و آیین‌نامه داخلی جنبش عدم‌تعهد به وجود خواهد آمد و جمهوری اسلامی ایران به دنبال طرح‌ها و ساز و کارهایی برای بهبود شرایط این جنبش تاثیرگذار خواهد بود. مساله‌ای که اکنون وجود دارد این است که بیش از 70 درصد انرژی جهان در دست جنبش عدم‌تعهد است. همچنین با در نظر گرفتن ساختار جمعیت و تعداد کشورهای عضو جنبش عدم‌تعهد، آنان می‌توانند از این نهاد بین‌المللی، سازمانی فعال و پررنگ ایجاد کنند و در عرصه‌های بین‌المللی حضور پررنگ‌تری داشته باشند. جمهوری اسلامی ایران موضوعاتی از قبیل تشکیل شورای عالی قضایی با شرکت کشورهای عضو جنبش عدم‌تعهد برای داوری اختلافات بین اعضای جنبش، تشکیل ارتشی بازدارنده برای جلوگیری از درگیری‌های منطقه‌ای میان کشورهای عضو جنبش، تشکیل یک شبکه ماهواره‌ای و همچنین برخورداری کشورهای جنبش عدم‌تعهد از حق وتو را در شورای امنیت در اجلاس تهران مورد بحث قرار خواهد داد. در این خصوص به نظر می‌رسد در سه سال آینده ما شاهد کنش‌های فعالی از سوی جنبش عدم‌تعهد در مورد مسائل مختلف منطقه و جهان باشیم.

در واقع ریاست سه‌ ساله ایران بر جنبش عدم‌تعهد می‌تواند پشتوانه مهمی برای ایران و مذاکرات با کشورهای 1+5 و آژانس انرژی اتمی باشد؛ چرا که جنبش عدم‌تعهد در شورای حکام تاثیر گسترده‌ای دارد، بنابراین می‌تواند در موضعگیری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تاثیر اساسی داشته باشد و از حق کشورهای عضو برای داشتن انرژی صلح‌آمیز دفاع کند. لذا چه در مجمع عمومی سازمان ملل و چه در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و حتی در اکو، جنبش عدم‌تعهد می‌تواند از حقوق ایران دفاع کند و فشارهای ضد ایرانی را تخفیف دهد و کشورهای غربی را وادار کند تحریم‌ها را کاهش دهند.

جمهوری اسلامی ایران عضو فعال این جنبش است، جنبش عدم‌تعهد در طول سه سال ریاست جمهوری اسلامی ایران می‌تواند در مسیر روبه رشد گام بردارد. در زمانی که مصر ریاست این جنبش را به عهده داشت عملا جنبش عدم‌تعهد کارایی خود را از دست داد و ما تحرک شایسته‌ای از این جنبش مشاهده نکردیم، چون مصر دوران حسنی مبارک، وابسته به آمریکا و غرب بود، اما آنچه اکنون در مصر رخ داده شرایط این کشور را با گذشته بسیار متفاوت کرده است. در این حال با توجه به ظرفیت‌های اساسی موجود در جنبش، ایران می‌تواند در سه سال آینده نقش پویایی به آن بدهد.

کشورهای عربی همواره سیاست ویژه‌ای را در مورد ایران پیروی کرده‌اند. با توجه به این‌که شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس سیاست‌های خود را هماهنگ می‌کنند، لذا تاثیری که در روابط ایران با عربستان ایجاد شود قطعا روی شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس تاثیر خواهد گذاشت و با توجه به این‌که اکنون فضای تعامل بین ایران و عربستان بهتر شده است می‌توان گفت در آینده کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس مناسبات خود را با ایران در سطح قابل قبولی ارتقا دهند. همچنین موضوع بازگشت سفیر بحرین به تهران در حقیقت گامی است که از سوی بحرین برداشته شده است تا این کشور بتواند با وجود برخی از مشکلات، روابط خود را با ایران بهبود بخشد.

در اجلاس شرم‌الشیخ با توجه به این‌که حسنی‌مبارک بر مصر حکومت می‌کرد، متاسفانه قاهره در این اجلاس و در طول سه سال گذشته هیچ‌گونه کارایی از خود نشان نداد، چون مصر در آن دوره، متاثر از سیاست‌های آمریکا و غرب بود. الان با توجه به تغییر وضعیت در مصر به نظر می‌رسد جنبش عدم‌تعهد با توجه به ریاست ایران در سه سال آینده می‌تواند به جنبشی فعال و تاثیرگذار بدل شود.

این موضوع بستگی به مدیریت حاکم بر این جنبش دارد. مثلا زمانی که کوبا ریاست آن را به عهده داشت، این جنبش، نقشی عالی در منطقه و جهان ایفا کرد، اما در دوران ریاست مصر، جنبش عدم‌تعهد کارایی خود را از دست داد. در این حال نقش هند، اندونزی، پاکستان، مالزی و بنگلادش (که بسیاری از آنها هم اسلامی هستند) در جنبش و ساختارهای جمعیتی آنان و حضور کشورها در نشست جنبش عدم‌تعهد در تهران می‌تواند اهمیت فزاینده‌ای به این جنبش بدهد. بر همین اساس به نظر می‌رسد حضور قدرت‌های بزرگ منطقه می‌تواند جنبش را کارآمدتر کند.

آمریکایی‌ها از ماه‌ها پیش زنجیره‌ای از رایزنی‌ها را با کشورهایی که یا وابسته به غرب بوده یا به نوعی کمک‌های مالی و اقتصادی از آمریکا دریافت می‌کنند انجام داده و آنها را تحت فشار قرار داده‌اند تا سطح حضور خود را در اجلاس تهران کاهش دهند، چنانچه فشار بر مصر برای عدم حضور مرسی در اجلاس تهران وجود داشته و دارد. با این حال اکنون که حدود 50 کشور برای حضور در تهران و در سطح سران اعلام آمادگی کرده‌اند این مساله، موفقیت قابل قبولی برای ایران است.

اگر مرسی با توجه به فشار آمریکا تا آخرین لحظات از حضور در ایران عقب‌نشینی نکند این موضوع می‌تواند جایگاه نشست تهران را ارتقا دهد. حضور مرسی در تهران علاوه بر این‌که در روابط ایران و مصر تاثیر می‌گذارد، در تقویت اجلاس تهران نیز موثر است. گذشته از این با توجه به ریاست کنونی مصر بر عدم‌تعهد، تفویض ریاست از مصر به ایران توسط مرسی هم دارای اهمیت است.

این مساله بستگی به این دارد که کشورها، اراده لازم را از خود نشان داده و ثابت کنند که به دور از فشارهای آمریکا و غرب مایل هستند در یک مجموعه مشترک با هم همکاری کنند. با توجه به ظرفیت‌های شکل‌گیری بازار مشترک، انجام مبادلات اقتصادی در بین مجموعه جنبش عدم‌تعهد می‌تواند وابستگی کشورهای عضو را به آمریکا و غرب کاهش دهد.

برگزاری اجلاس جنبش عدم‌تعهد در تهران، فارغ از هرگونه تبعات مثبت یا منفی، فی‌نفسه به‌سود منافع ملی کشور است. با توجه به ریاست ایران بر این جنبش به نظر می‌رسد تهران بتواند با تکیه بر ظرفیت‌های جنبش، ساز و کاری را تعریف کند که جنبش عدم‌تعهد در حقیقت از برنامه‌های سیاسی، هسته‌ای و اقتصادی ایران حمایت کند و شرایطی را فراهم کند که جایگاه و قدرت ایران را در سطح جهان افزایش دهد.

سازمان ملل به جنبش عدم‌تعهد به عنوان نهادی فعال و تاثیرگذار نگاه می‌کند. یعنی هر چند جنبش عدم‌تعهد نتوانسته است در شورای امنیت نقش مهمی ایفا کند ولی با این‌حال توانسته است با توجه به رخدادهای منطقه‌ای و جهانی از حق ملت‌های عضو در مجمع عمومی سازمان ملل دفاع کند. گذشته از این با در نظر گرفتن این‌که از 194 رأی که در مجمع عمومی سازمان ملل وجود دارد حدود 120 رأی، متعلق به اعضای جنبش عدم‌تعهد است پویایی جنبش عدم‌تعهد می‌تواند در شکل‌گیری بیانیه‌ها موثر باشد و نفوذ غرب را کاهش دهد.