حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
دکتر سیدمحمد حسینی / استاد روابط بینالملل دانشگاه
جنبش عدم تعهد؛ از پرستیژ سیاسی تا الگوی رفتاری
«آنها که با ما نیستند، علیه ما هستند.» این جمله دالاس، وزیر وقت امور خارجه آمریکا در واکنش به جنبشی بود که الگوی جدید رفتاری را برای سیاست خارجی کشورهای مستقل پیشنهاد میکرد؛ جنبشی که براساس نفی وابستگی کشورهای نوظهور و مستقل به دو بلوک غرب و شرق در جنگ سرد طراحی شده بود.
جنبشی که الگوی رفتاری خود را مبارزه منفی ایران با انگلیس در نهضت ملی شدن صنعت نفت معرفی کرد. جنبشی که شالوده آن در کنفرانس آسیایی ـ آفریقایی شهر باندونگ اندونزی در سال 1955 و با حضور 29 کشور ریخته شد و در سال 1961 در بلگراد به صورت یک جریان گسترده جهانسومی عینیت یافت. استعمارزدایی، تنشزدایی، تلاش برای استقرار صلح و موازنه منفی جهت شکستن توازن ناعادلانه موجود، همواره از اصول کلی جنبش عدم تعهد بوده است. جنبش با وجود اعضای گسترده، قدمت شصت ساله و موفقیتهایی که بویژه در زمینه استعمارزدایی و تنشزدایی ایفا کرده، اما در تحقق بسیاری از اهداف خود نیز ناکام مانده است. دلیل آن را هم باید در این جمله سرهنگ قذافی، دیکتاتور سابق لیبی جستجو کرد که در سال 1973 با نگاهی انتقادی گفته بود: تعداد دولتهای غیروابسته جهانسوم از تعداد انگشتان دست هم تجاوز نمیکند.
جنبش عدمتعهد با معضلات ساختاری روبهرو بوده و هست که کارآمدی آن را تضعیف میکند. وجود گروهبندیها و سلیقههای متفاوت داخلی، ترکیب ناهمگون اعضا، ملیگرایی افراطی، نبود ضمانت اجرا در تحقق اهداف جنبش و از همه مهمتر نفوذ قدرتهای بزرگ در میان برخی از اعضا، همواره از مهمترین مشکلات این نهاد بوده است. حضور تعداد قابل توجهی از کشورها در جنبش صرفا برای ارتقای پرستیژ بینالمللی و کسب مقبولیت نزد افکار عمومی است و عملکرد آنها در بسیاری از مواقع در تعارض با اهداف جنبش بوده است. با این همه نتیجه گردهمایی اعضای جنبش عدم تعهد در طول 60 سال گذشته، اجماع نظر پیرامون برخی از ارزشها و هنجارهای بینالمللی است که دست بر قضا این ارزشها با اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همپوشانی بسیار دارد و این همان نقطهای است که دیپلماسی جمهوری اسلامی قصد دارد از آن استفاده کند. برخی از این اصول و ارزشها عبارتند از:
- احترام به حاکمیت کشورها، عدم مداخله در امور داخلی کشورها و حل مسالمتآمیز اختلافات.
- مخالفت با شرکت در اتحادیههای نظامی و خودداری از واگذاری پایگاههای نظامی به قدرتهای خارجی.
- خلع سلاح بینالمللی و نظارت دائمی نهادهای بینالمللی در تولید و تکثیر سلاحهای غیرمتعارف.
- مبارزه با نژادپرستی و استعمار در اشکال نوین آنها.
- حمایت جامعه بینالمللی از توسعه سیاسی و اقتصادی کشورها.
- همکاری مثبت بینالمللی در جهت استقرار صلح پایدار.
- پشتیبانی از منشور ملل متحد و اصول مسلم حقوق بینالملل.
همانگونه که ملاحظه میشود اصول و اهداف جنبش متمایل به تعقیب سیاستی تجدیدنظرطلبانه در جهت دگرگونی وضع موجود و شکستن مسالمتآمیز توازن قدرتی است که مطلوب چند قدرت جهانی است.
در برههای که دولتمردان آمریکا نام ایران را در کنار القاعده به عنوان بزرگترین تهدید بینالمللی قرار میدهند و تلاش میکنند به اصطلاح خودشان اجماعی بینالمللی علیه ایران تشکیلدهند، برگزاری کنفرانس عدمتعهد در تهران و طرح مجدد شعارهای شصت ساله جنبش در تهران، فرصتی برای مقابله با سیاستی است که قصد انزوای ایران را دارد. تاریخ ایران حاکی از تعهد عملی ایران به اصول و ارزشهای جنبش عدمتعهد است.
نهضت ملی شدن صنعت نفت، رفتار سیاست خارجی ایران در جنگ تحمیلی و بخصوص مقاومت دیپلماتیک ایران در برنامه صلحآمیز هستهای، سه الگوی رفتاری ایران را نشان میدهد که مؤید الزام عملی این کشور به ارزشهای جنبش در طول شصت سال گذشته است. ریاست ایران بر جنبش و الگوی رفتاری ایران در سیاست خارجی، فرصتی مناسب برای 118 عضو جنبش عدمتعهد است تا به دور از شعارها و ژستهای دیپلماتیک، آغازگر تحولی جدید و عادلانه در روابط بینالملل باشند.
گفت و گو
