فناوری ایرانی در کمین متخلفان بزرگراه‌ها

آمار رسمی می‌گوید که تهران دارای 8 میلیون جمعیت است و بزرگ‌ترین کلانشهر خاورمیانه محسوب می‌شود. هر روز بیشتر از 15 میلیون سفر درونشهری در تهران انجام می‌شود که بیشتر از یک‌سوم بار ترافیکی کشور است.

این ترافیک عظیم و وحشتناک در حال تبدیل شدن به یک کابوس برای ساکنان و برنامه‌ریزان این شهر بزرگ است. برای حل این مشکل سامانه‌های حمل و نقل عمومی، اتوبوس‌های تندرو و مترو هر روز در حال گسترده‌ترشدن هستند. راه‌های درونشهری در مسیر عریض‌ترشدن و طولانی‌ترشدن هر روزه خود فضاهای سبز اندک تهران را می‌بلعند، اما موضوع اصلی چگونگی بهره‌برداری از تمامی امکاناتی است که بسیج شده‌اند تا من و شما را سالم از خانه‌مان در غرب تهران به دفتر کارمان در شرق این شهر برسانند.

در این میان اما وضعیت ایمنی ترافیک شهری و تلفات جانی در بزرگراه‌ها و جاده‌های کشور بسیار نگران‌کننده است به طوری که نتایج یک تحقیق در زمینه ترافیک نشان می‌دهد که سرعت اتومبیل در یک بزرگراه وقتی از حد مجاز معینی بالاتر می‌رود بهره‌وری آن بزرگراه پایین می‌آید. یعنی این که یک بزرگراه فقط جایی برای سریع‌تررفتن نیست بلکه مهم‌تر از آن باید جایی باشد برای حرکت روان و بدون ترافیک در دل شهر.

اولین مرحله در راه‌اندازی سیستم مکانیزه ثبت تخلف در بزرگراه‌ها نصب دوربین، پایه و فلاش در مسیر بزرگراه است. مکان‌یابی این دوربین‌ها با توجه به اولویت پلیس و بررسی‌های کارشناسی انجام می‌شود.

دکتر امیراحمد سپهری، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر که تحقیقات بر روی طراحی و ساخت دوربین‌های نسل سوم را در آزمایشگاه‌های این دانشگاه آغاز کرده‌اند، در پاسخ به سوال ما درباره چگونگی عملکرد دوربین‌های ثبت سرعت می‌گوید: سامانه‌های ثابت ثبت تخلفات سرعت با حسگرهای راداری دقیق‌ترین تکنولوژی است که امروزه در کشورهای صنعتی به کار می‌روند. اصول کار این سامانه‌ها بر مبنای پدیده داپلر است. زمانی که خودرویی در محدوده امواج رادار سرعت‌سنج قرار می‌گیرد، اگر به سامانه نزدیک شود فرکانس امواج برگشتی زیاد می‌شود و اگر از سامانه دور شود فرکانس امواج برگشتی کم می‌شود (چندین هرتز به ازای هر کیلومتر). با بهره‌گیری از پدیده داپلر، می‌توان در سامانه‌های ثبت تخلفات سرعت راداری با دقت بسیار بالا سرعت خودروها را تعیین کرد. سامانه‌های ثبت تخلفات راداری به صورت ثابت، دستی و خودرویی عرضه می‌شوند. چنین سامانه‌هایی قادرند سرعت تمام خودروهایی را که در محدوده امواج راداری هستند اندازه‌گیری و ثبت نمایند.

اولین نسل دوربین‌های ثبت تخلف سرعت در دهه 1970 یعنی 41 سال پیش در کشور‌های استرالیا، هلند، آلمان و انگلستان به کار گرفته شد. مشکل اصلی سامانه‌های نسل اول و دوم این بود که امکان تعیین سرعت تمام خودروهایی که در خط موازی یک بزرگراه در حال حرکت بودند وجود نداشت به همین خاطر این سیستم‌ها در خیابان‌ها و بزرگراه‌های پرتردد قابل استفاده نبود. از این رو نسل سوم این دوربین‌ها با هدف حل مشکلات و محدودیت‌های دوربین‌های گذشته وارد بازار شد.

سپهری در این باره ادامه می‌دهد: سامانه‌های نسل اول و دوم تنها زمانی عمل می‌نمایند که فقط یک خودرو در محدوده دید سامانه قرار گیرد. در نتیجه زمانی که بیش از یک خودرو در خطوط مختلف جلوی دید سامانه قرار گرفته باشد قادر به تشخیص سرعت و تعیین خودروهای متخلف نیست. از این رو، این سامانه‌ها از بهره‌وری کافی برای خیابان‌ها، جاده‌ها و اتوبان‌های پرتردد برخوردار نیستند.

دکتر سپهری می‌افزاید: سامانه‌های راداری تعیین سرعت نسل سوم، تمام مشکلات سامانه‌های نسل اول و دوم را برطرف کرده است. اولا توان خروجی حداکثر 10MW است که از نظر مقررات زیست‌محیطی بین‌المللی مورد تایید است. ثانیا سرعت تمام خودروهایی که در خطوط مختلف در دید سامانه هستند با دقت یک درصد اندازه‌گیری می‌شوند. شرکت کنترل ترافیک شهرداری تهران، طبق توافق پلیس راهور تهران بزرگ با معاونت حمل و نقل شهرداری قرار است کل بزرگراه‌های این شهر را برای پیشگیری از تخلفات و حوادث احتمالی به این دوربین‌ها مجهز کنند.

مهندس حجت‌الله بهروز، مدیرعامل شرکت کنترل ترافیک شهرداری تهران درباره مزایای نسل سوم دوربین‌های ثبت سرعت می‌گوید: نظر به این که سرعت تمام خودروها در تمام لحظات اندازه‌گیری می‌شود، سامانه نسل سوم، هم ترافیک‌شمار دارد و هم می‌تواند میانگین سرعت ترافیک را با دقت بسیار بالا مشخص کند.

به طور کلی، اطلاعات، نمودارها و جداول اطلاعاتی و مدیریتی متعددی را سامانه‌های نسل سوم در اختیار برنامه‌ریزان ترافیکی قرار می‌دهند که مدیریت هوشمند کنترل سرعت را امکان‌پذیر می‌سازد. یکی دیگر از ویژگی‌های سامانه‌های نسل سوم اعلام هشدار برای سرعت‌های خطرآفرین است.

پس از این که دوربین‌ها از خودروی متخلف عکسبرداری می‌کنند، تصاویر را به مرکز کنترل ترافیک شهرداری تهران به صورت آنی و در لحظه ارسال می‌کنند. تصاویر دریافتی توسط یک نرم‌افزار که برای این کار طراحی شده است عملیات پردازش شماره پلاک خودرو و صحت‌سنجی اطلاعات را انجام می‌دهد و با حضور ناظران پلیس در مرکز، برگ‌های جریمه خودروهای متخلف مورد بررسی نهایی قرار می‌گیرد تا از هر گونه اشتباه احتمالی سامانه جلوگیری شود. در نهایت برگه‌های جریمه همراه با عکس صحنه تخلف صادر شده و کاملا مستند پس از بررسی‌های پلیس، مطابق منطقه‌بندی انجام‌شده توسط ماموران پست در کمتر از 48 ساعت در شهر تهران به در منازل افراد متخلف فرستاده می‌شود. به این ترتیب از لحظه وقوع یک‌تخلف تا ابلاغ جریمه به فرد متخلف کمتر از 72 ساعت زمان صرف می‌شود و این سرعت بدون شک تاثیر بسیار مثبتی در کاهش تخلفات دارد.

یکی دیگر از فناوری‌های پیشرفته‌ای که در شهر تهران مورد استفاده قرار می‌گیرد سیستم کنترل هوشمند محدوده طرح ترافیک است که پلیس تهران را از حضور در سطح شهر و عملیات بسیار سخت ثبت این نوع تخلف راحت کرده است.

سالانه بالغ بر 750 هزار خودرو در شرکت‌های خودروسازی داخل کشور تولید می‌شود. از این مقدار سهم صادرات و شهرستان‌ها کسر و بیش از یک‌پنجم این محصولات به همراه خودروهای وارداتی به اشکال مختلف وارد حمل و نقل شهر تهران می‌گردد. اما رهاورد ورود پرشمار این همه خودرو به تهران، ترافیک سنگین و آلودگی وحشتناک هوا ناشی از تردد فزاینده وسایل نقلیه در شبکه معابر این شهر است.

در این راستا قانون کاهش آلودگی هوا یکی از مصوبات بسیار قوی در راستای مدیریت وضعیت آلودگی هوا در شهر تهران بوده است که ماده 6 این قانون مشخصا به مدیریت تردد وسایط نقلیه با رویکرد پرهیز از سفرهای غیرضروری می‌پردازد و آیین‌نامه اجرایی این ماده مصوب هیات وزیران، تعریف محدوده‌ای از شهر تهران را تحت عنوان محدوده ممنوعه برای تردد خودروهای غیرمجاز با همکاری سازمان محیط زیست، شهرداری تهران و نیروی انتظامی و تایید و تصویب وزارت کشور معین کرده است.

آمارها نشان می‌دهد که با وجود تلاش ماموران پلیس راهنمایی و رانندگی بیش از 30 درصد خودروهای ورودی به داخل محدوده طرح، فاقد مجوز بوده‌اند و ماموران پلیس تنها قادر به شناسایی بخش بسیار کوچکی از این تخلف‌ها و اعمال قانون در قبال آنها بوده‌اند.

مهندس بهروز در این باره می‌گوید: سیستم کنترل مکانیزه طرح ترافیک پس از بررسی همه‌جانبه در جلسات کارشناسی توسط متخصصان داخلی به مدت یک سال به شکل آزمایشی توسط شرکت‌های داخلی در 2 معبر پرتردد تهران نصب شد و مورد آزمایش قرار گرفت. این معبر شامل شمال به جنوب خیابان شهید مفتح در تقاطع خیابان شهید مطهری و معبر دوم بزرگراه مدرس در تقاطع غیرهمسطح خیابان شهید مطهری بود که نتایج به دست آمده از مشابه‌سازی نشان داد نیروی متخصص داخلی قدرت به‌کارگیری و ارتقای دانش روز را در امر ترافیک شهری دارا هستند.

در حال حاضر در 106 نقطه از محدوده‌های ورودی طرح ترافیک، دوربین کنترل نصب شده و تردد وسایط نقلیه در محدوده طرح ترافیک به صورت مکانیزه توسط دوربین‌ها کنترل می‌شود. این سیستم شامل دوربین‌هایی است که در ورودی‌های محدوده طرح ترافیک نصب شده و به واسطه کابل‌های فیبر نوری که در عمق زمین کار گذاشته‌اند به سیستم مرکزی کنترل هوشمند متصل هستند.

روش کار فناوری مدرن دوربین‌های خودکار با قابلیت تشخیص و قرائت پلاک خودرو (ANPR)‌ عکسبرداری از خودرو‌های عبوری در زمان مناسب و سپس پردازش تصاویر به منظور تشخیص پلاک خودرو و در نهایت شناسایی و ثبت پلاک خودروهایی که فاقد آرم تردد است، می‌باشد.

دوربین‌های سیستم کنترل هوشمند با استفاده از فیلترهای مادون قرمز امکان تهیه عکس از پلاک خودرو را مهیا کرده است به این ترتیب در تاریکی شب یا در مواردی که به خاطر برف و باران شدید نور محیطی بسیار محدود است امکان قرائت و ثبت پلاک خودرو فراهم می‌شود.

به گفته مدیرعامل شرکت کنترل ترافیک شهرداری تهران از دیگر مزایای سیستم کنترل هوشمند کاهش مصرف انرژی و هزینه‌های ناشی از خسارات بر محیط‌زیست پیشگیری و کنترل تخلفات، بالا بردن ایمنی مسافران و سفر‌های درونشهری و افزایش کارایی پایانه‌های حمل‌و‌نقل و فناوری آن است. تمام ورودی‌های محدوده طرح ترافیک به دوربین‌های سیستم کنترل هوشمند مجهز شده‌اند که پس از ثبت پلاک خودروی غیرمجاز در سیستم، برگ جریمه توسط پست به در منازل شهروندان فرستاده خواهد شد.

یکی دیگر از زیرمجموعه‌های سیستم‌های هوشمند حمل و نقل، سیستم تشخیص عبور خودرو‌ها از چراغ قرمز است که کمک فراوانی به کاهش آمار تصادفات و تخلفات می‌کند. این سامانه در حال حاضر به صورت آزمایشی در 2 تقاطع سطح شهر تهران در حال بهره‌برداری است.

این سیستم در هنگام قرمزشدن چراغ راهنمایی فعال شده و در صورت توقف خودرو روی خط عابر پیاده از خودرو عکس تهیه می‌کند و آمار تخلف توقف روی خط عابر را برای خودرو درج می‌کند. در صورت عبور خودرو از چراغ قرمز، از خودرو 2 عکس یکی در زمان ورود به تقاطع و دیگری در زمانی که خودرو در وسط تقاطع است، تهیه می‌کند و تخلف عبور از چراغ قرمز را برای خودرو ثبت و به مرکز جهت تهیه برگه جریمه ارسال می‌نماید. به گفته مهندس بهروز تا پایان امسال 40 تقاطع مهم شهر تهران به این سیستم مجهز خواهد شد.

به نظر می‌رسد سامانه اتوماتیک کنترل ترافیک شهر تهران روز به روز در حال هوشمندترشدن می‌باشد. امید است با افزایش توانایی‌های این پلیس کامپیوتری و اتصال تعداد بیشتری از تقاطع‌ها و خیابان‌های تهران به این سامانه، رانندگان متخلف حساب کار دستشان آمده و با رعایت قانون موجبات آرامش خاطر شهروندان خوب تهرانی را فراهم آورند.