رقابتی برای رصد گران و شکارچیان هلال های جوان ماه

هر ماه قمری با حالتی شروع می‌شود که ماه نو نامیده‌می‌شود. در این حالت، ماه بین خط واصل زمین و خورشید قرار دارد. سطح نورانی ماه دقیقا در طرفی است که ما نمی‌توانیم آن را ببینیم.

یک یا دو روز بعد، فاصله زاویه‌ای ماه از خورشید بیشتر شده و ماه به صورت هلال دیده می‌شود. مطابق حکم شرعی اگر هلال ماه در شامگاه بیست و نهم ماه رویت شود، آن ماه به پایان رسیده است و فردا روز اول ماه بعد است؛ ولی اگر هلال ماه در شامگاه روز بیست و نهم رویت نشد ماه 30 روزه است.

در نگاه اول به نظر می‌آید که هرچه مدت زمان گذشته از مقارنه (سن هلال ماه) بیشتر باشد، رویت آن آسان‌تر است. با افزایش سن هلال، ماه فرصت بیشتری دارد تا از خورشید فاصله بگیرد و جدایی زاویه‌ای آن افزایش یابد و در نتیجه سطح درخشان آن نیز بیشتر می‌شود؛ اما این تمام ماجرا نیست و عوامل مختلفی در رویت هلال ماه موثر خواهد بود که به چند مورد آن اشاره می‌شود:

ارتفاع هلال: یکی دیگر از اصطلاحات رایج در بحث هلال ماه میزان ارتفاع ماه از افق است. ارتفاع، زاویه بین افق و جسم مورد نظر است. ارتفاع هلال ماه یکی از مشخصه‌های تأثیرگذار در رؤیت هلال ماه است. هر چه ارتفاع هلال کمتر باشد، نور رسیده از آن از لایه‌های ضخیم‌تری از جوّ عبور می‌کند و درخشندگی آن کاهش می‌یابد و رویت آن مشکل‌تر می‌شود.

مدت مکث: هلال‌های شامگاهی پس از غروب خورشید، غروب می‌کنند. فاصله زمانی بین غروب خورشید و غروب ماه را مدت مکث می‌گویند. هرچه مدت مکث بیشتر باشد ماه مدت بیشتری در آسمان است و آسمان تاریک‌تر شده و امکان رویت فراهم می‌شود.

فاصله ماه از زمین: از آنجا که مدار ماه به دور زمین بیضی است، بنابراین مطابق قانون دوم کپلر سرعت گردش ماه به دور زمین ثابت نیست، اگر مقارنه زمانی اتفاق بیفتد که ماه در حوالی حضیض مدارش باشد، با سرعت بیشتری از خورشید فاصله می‌گیرد و جدایی آن سریع‌تر افزایش می‌یابد. چنین هلالی در مقایسه با هلال ماه هم‌سن که در اوج است به مراتب راحت‌تر رویت می‌شود.

ضخامت بخش میانی: یکی دیگر از واژه‌های مورد استفاده در زمینه هلال ماه، «ضخامت بخش میانی» هلال است. هلال ماه مانند کاسه‌ای است که در بخش میانی خود بیشترین ضخامت را دارد و هر چه به سمت لبه‌های هلال حرکت کنیم از ضخامت آن کاسته می‌شود. منظور از ضخامت میانی هلال ماه، پهنای بخش میانی کمان هلال است که بر حسب دقیقه قوسی بیان می‌شود. هر60 دقیقه قوس برابر یک درجه است. طبیعی است که هر چه جدایی زاویه‌ای هلال بیشتر باشد، ضخامت کمان هلال نیز بیشتر خواهد بود.فاز ماه: ماه در یک دوره چرخش خود به دور زمین، از دید ناظر زمینی به شکل‌های متفاوتی دیده می‌شود و میزان سطح روشن آن تغییر می‌کند. اصطلاحا به نسبت سطح روشن ماه به کل سطح آن، فاز ماه گفته می‌شود. معمولا فاز ماه را بر حسب درصد بیان می‌کنند.