اصرار مسوولان، انکار‌ کارشناسان

بیش از 123 میلیون سفر، آمار سفرهای نوروزی سال گذشته بود و این در حالی است که امسال براساس اعلام کمیته اطلاع‌رسانی ستاد تسهیلات سفرهای کشور، شهباز یزدانی، معاون گردشگری و رئیس ستاد تسهیلات سفرهای کشور اظهار کرد: جمع‎آوری نهایی آمار تعداد سفرهای نوروزی از سراسر استان‌های کشور، ثبت 162 میلیون و 179 هزار نفر ـ سفر را به همراه داشته است که این آمار در مقایسه با مدت زمان مشابه سال گذشته رشد 31‌درصدی را به ارمغان آورده است.

البته تا پیش از ارائه آمار نهایی و در روزهای تعطیلی نوروزی، مسوولان گردشگری و دیگر مسوولان ذی‌ربط هر کدام و در فواصل زمانی‌ چند‌روزه آمار سفرها را اعلام می‌کردند. به طور مثال یزدانی، در پایان روز 7 فروردین در مورد آمار مسافران به فارس گفت: «بر اساس آخرین آمار جمع‌آوری شده از استان‌های کشور تا پایان هفتمین روز از نوروز 94 میلیون و 640 هزار نفر ـ سفر به ثبت رسیده است. در مدت زمان مشابه در سال گذشته نیز 77 میلیون و 790 هزار
نفر ـ سفر به ثبت رسیده بود که با مقایسه این آمار 7/27 درصد رشد در سفرهای انجام شده به چشم می‌خورد.»

علاوه بر این، همین مقام مسوول اذعان کرد که استان مازندران از نظر جذب گردشگران ورودی در میان سایر استان‌های کشور مقام نخست را به خود اختصاص داده است. وی همچنین از رشد 5/25 درصدی گردشگران ورودی به این استان تا پایان روز 4 فروردین خبر داد. وی در ادامه گفت: استان‌های قم، فارس، اصفهان و خراسان رضوی پس از مازندران، بیشترین میزان جذب مسافران نوروزی را دارند. البته مقام نخست جذب مسافران در روز پایانی نوروز به استان قم تعلق گرفت که در بخش نفر ـ سفر با بیشترین میزان تردد روبه‏رو بوده است. یزدانی، آمار 14 میلیون و 257 هزار نفر ـ سفر را برای قم ذکر کرد که این آمار در مقایسه با سال گذشته معادل 9 میلیون و 157 هزار نفر ـ سفر، رشد 7/55 درصدی را از آن خود کرده است.

اما این آمارها با مخالفت‌های بسیاری در میان کارشناسان حوزه گردشگری روبه‌رو شد تا جایی که آنها این آمار را مبتنی بر واقعیت‌ها ‌ندانستند. کارشناسان معتقدند این شیوه آمارگیری بر اساس عبور مسافران از هر شهر یا استان صورت می‌گیرد و اطلاعات نادرست حاصل از آن مانع برنامه‌ریزی دقیق در حوزه گردشگری می‌شود. در کل آنها به فرآیند محاسبه و اندازه‌گیری تعداد مسافران انتقاد دارند، محاسبه‌ای که از دیدگاه کارشناسان، مبتنی بر استانداردهای جهانی نبوده و نیست.

غلامحسین کریمی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر رشته برنامه‌ریزی توریسم درباره مشکل این روش آمارگیری توضیح می‌دهد که مشکل این سیستم آن است که مثلا اگر یک گردشگر از شهر تهران به ‌سمت مشهد حرکت می‌کند و در این میان، از مسیرهای مختلفی عبور می‌کند و از شهرهای گوناگونی می‌گذرد، در هر شهر ورودش ثبت می‌شود (حتی بدون یک شب اقامت) و در عمل، این آمار تعداد عبور از یک شهر را نشان می‌دهد و نه تعداد سفرهای واقعی و به ویژه تعداد افرادی را که سفر کرده‌اند. در طول زمان تعطیلات نوروزی هم به همین وضع آمار سفرها ارائه شد. لذا با مجموعه‌ای از آمارهای به ‌هم ریخته‌ و غیرقابل اعتماد روبه‌رو هستیم که هرگونه ارزیابی و برنامه‌ریزی را با مشکل مواجه می‌کند.

در حال حاضر تعاریف دقیق و علمی ‌از مسافر، سفر و گردشگر توسط سازمان جهانی (WTO) ارائه شده است. این سازمان در تعریف گردشگری آورده است: گردشگری به سفر به محلی غیر از محل اقامت دائم اطلاق می‌شود که حداقل به مدت 24 ساعت و حداکثر یک سال و با هدف تفریح و گذراندن تعطیلات انجام می‌شود. این تعریف مشخص و پذیرفته شده است، اما تاکنون هیچ آماری براساس معیارهای جهانی در کشور ثبت و ارائه نشده است.

اسماعیل قادری، کارشناس و مدرس گردشگری نیز در خصوص آمارهای موجود که بر مبنای نفر ـ سفر ارائه می‌شود به خبرگزاری میراث گفت: در حال حاضر در ایران برای آمار تنها از لفظ نفر ـ ‌سفر استفاده می‌شود و عبور مسافران از یک شهر ملاک قرار می‌گیرد، نه اقامت آنها در شهر مورد نظر!

هر چند در خصوص آمار گردشگران نوروزی در سال‌های گذشته نیز آماری کامل و همه‌جانبه ارائه نشده است که شاید بتوان اشکال این کار را به جوان بودن سیستم آمارگیری گردشگری در کشور ربط داد، چون کمیته آمار سازمان میراث فرهنگی در سال 86 تشکیل شد. به هر حال تا آمار دقیقی از تعداد گردشگران که مورد قبول مراجع علمی‌ باشد، ارائه نشود نمی‌توان به مقایسه میزان گردشگر و رشد آنها در سال‌های متوالی اقدام کرد و هر گونه آماری تنها برای نشان‌دادن بیلان کاری یک سازمان است که آن هم مسلما به دور از واقعیت‌های موجود خواهد بود. به همین دلیل نیز امکان مقایسه آمارها چه نسبت به سال‌های قبل یا در مقایسه با دیگر کشورها، وجود نخواهد داشت.

اما رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری درباره برخی انتقادها مبنی بر غیرواقعی‌بودن آمار سفرهای نوروزی، واکنش نشان داد و در گفت‌وگو با فارس گفت: آمار تنها از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری جمع‌آوری نمی‌شود؛ 17 نهاد و سازمان از جمله وزارت راه و ترابری، نیروی انتظامی، هلال احمر، اورژانس، صدا و سیما و... عضو ستاد تسهیلات سفرهای کشور هستند.

رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری تصریح کرد: منتقدانی که این آمار سفرهای نوروزی مردم را نقض می‌کنند از فرمول‌های جهانی هم عبور کرده‌اند، اما هیچ اشکالی ندارد. آنها راهکارهای خود را برای شمارش مسافران اعلام کنند، ما هم اگر روش‌های آنها تخصصی و علمی باشد استقبال می‌کنیم.

بدون شک آمار صحیح از اصلی‌ترین نیازهایی است که مدیریت کلان در حوزه گردشگری را یاری می‌کند که بر مبنای آن تصمیمات لازم را در حوزه‌های مختلف اتخاذ کند. از سوی دیگر آمار گردشگران و مسافران نباید به نوروز ختم شود، بلکه لازم است که به صورت سالانه و بر اساس مبانی علمی‌و همراه با دیگر داده‌های آماری، ارائه و سپس تحلیل شود.

اصرار بر رشد چند ده درصدی مسافران نوروزی امسال، مغایر با اظهار نظر افرادی است که به صورت مستقیم در حوزه گردشگری فعالیت دارند و به نوعی کار آنها وابسته به حضور گردشگران از هر نوع و دسته‌ای است. تا جایی که حتی پیش از تعطیلات پایان سال، هتلداران نسبت به خالی ماندن اتاق‌های خود اظهار نگرانی کردند. آنها با توجه به این‌که رزرو اتاق از ماه بهمن در هتل‌های کشور رکود داشته است، پیش بینی کردند که وضعیت اشغال اتاق‌ها در ایام نوروز چندان مساعد نباشد.

مرسوم این است که با نزدیک شدن به ایام نوروز، هتلداران از نیمه بهمن، سیستم رزرواسیون اتاق‌های خود را فعال می‌کنند. بنابراین از این زمان تا اوایل فروردین هر سال، تقریبا اتاق هتل‌هایی که سیستم رزرو دارند برای ایام 15 روزه تعطیلات پر می‌شود. جعفر عطار، رئیس اتحادیه هتلداران کشور در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر با تاکید بر کاهش رزرو اتاق برای ایام نوروز تایید کرده بود که هتل‌ها هر سال از اوایل بهمن تا اسفند شروع به رزرو اتاق می‌کردند، اما اکنون نه‌تنها رزرو قابل قبولی نداشته‌اند، بلکه از نظر درصد اشغال نیز با رکود مواجه شده‌اند.

وی ادامه می‌دهد: شهر مشهد که نخستین مقصد گردشگران است امسال تنها 40 درصد اشغال تخت داشت، در ایام اربعین نیز 10 درصد و اکنون تنها 7 درصد اشغال اتاق دارد.

اصغر نبیل، رئیس جامعه هتلداران استان یزد نیز پیش از نوروز در این باره اظهار نظر کرد که هر سال آژانس‌داران به دنبال هتل مناسب برای اقامت تورهای گردشگری خود بودند، اما امسال این رویه تغییر کرده و هتلداران به دنبال آژانس‌ها هستند که تورهای گردشگری خود را در اتاق هتل‌هایشان اسکان بدهند و اتاق خالی نداشته باشند.

بالاخره ایام نوروز فرا رسید و شواهد گواه بر این بود که نگرانی هتلداران چندان بی‌مورد نبوده است. بار دیگر جعفر عطار، رئیس جامعه هتلداران ایران با اشاره به خالی‌ماندن اتاق هتل‌ها در شهری همچون مشهد گفت: هتل‌های مشهد، نوروز امسال در مقایسه با سال‌های گذشته دوران خلوتی را به لحاظ ورود و اقامت مسافر سپری کردند. همه ساله در شب منتهی به حلول سال جدید میزان اشغال هتل‌های مشهد به طور میانگین به صددرصد می‌رسید، اما امسال این رقم به طور متوسط 70‌درصد بود.

او گفت: از 8 فروردین به بعد میزان اشغال هتل‌ها به 15 تا 20 درصد رسید و شب قبل از 13‌فروردین نیز حداکثر 10 درصد بود.

عطار، مهم‌ترین دلیل کاهش ورود مسافران را وضعیت اقتصادی مردم دانست و گفت: متاسفانه آمار ارائه شده از سوی سازمان میراث فرهنگی در زمینه ورود مسافران به مشهد قابل اعتماد نیست.

گویا تفاوت آماری و اختلاف در خصوص رشد یا کاهش مسافرت‌های نوروزی پایان ندارد. در‌این‌باره شهباز یزدانی، معاون گردشگری و رئیس ستاد تسهیلات سفرهای کشور با اظهار نظری متفاوت، از رشد اقامت مسافران در اماکن اقامتی خبر داد و در روز 14 فروردین عنوان کرد: «تعداد اقامت هموطنان در این مدت زمان، ثبت 52 میلیون و 477 هزار نفر ـ شب اقامت را به دنبال داشته که این آمار در مقایسه با مدت زمان مشابه سال قبل، برابر 41 میلیون و 420 هزار نفر ـ شب اقامت، رشد 6/26 درصدی میزان اسکان مسافران نوروزی را به همراه داشته است.»

رئیس ستاد تسهیلات سفرهای کشور همچنین بیشترین تعداد اقامت در ایام نوروز را به استان مازندران نسبت داد و یادآور شد: این استان با ثبت 8 میلیون و 981‌هزار نفر ـ شب اقامت، در مقایسه با مدت زمان مشابه در سال گذشته معادل 8 میلیون و 172‌هزار نفر ـ شب اقامت، رشد  9/9 درصدی را از آن خود کرده است.

پیش از ارائه آمار جنجالی مسافران نوروزی، برخی از مسوولان در پایان هفته اول نوروز، با استناد به شواهدی همچون کاهش آمار تصادفات و کشته‌شدگان از یک‌سو و میزان استفاده مردم از بنزین از سوی دیگر اذعان کردند که سفرهای نوروزی امسال، چندان افزایشی نداشته است. سخنگوی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در این باره گفته است که مصرف بنزین در هفته نخست نوروز سال 90 کاهش بی‌سابقه داشته است به طوری که صف‌های بنزین در تمامی ‌جایگاه‌های کشور شکسته شده و از سوی دیگر خبرها حاکی از آن است که تعدادی از پروازهای شرکت‌های مختلف هواپیمایی، مسافر کافی نداشته و بلیت‌ها برخلاف چندین سال پیش، مازاد داشته است.

محمد قانعی، رئیس اتحادیه هتلداران استان خراسان رضوی در گفت‌وگو با خبرآنلاین به نقش هدفمندی یارانه‌ها در کاهش سفرهای نوروزی امسال اشاره می‌کند و می‌گوید: « به‌نظر می‌آید که اجرایی‌کردن قانون هدفمندی یارانه‌ها و تخصیص سهمیه بنزین به مردم باعث شد که امسال تعداد سفرها به شهرها و مخصوصا شهر مشهد که مسافت زیادی با دیگر شهرهای کشور دارد و اغلب مسافرانش را قشر متوسط رو به پایین کشور تشکیل می‌دهند، کاهش پیدا کند.» او می‌گوید: «ما از مسوولان می‌خواهیم که هدفمندی یارانه‌ها را در بخش گردشگری طور دیگری اجرا کنند؛ چرا که اگر این طور پیش برود تعداد زیادی از شاغلان بخش گردشگری شهرها و در کل اقتصاد شهرهایی مانند مشهد دچار مشکلات فراوان خواهند شد.»

اما رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در واکنش به اظهاراتی از این دست، درباره نقش هدفمندکردن یارانه‌ها و تاثیر آن بر سفرهای نوروزی مردم به فارس گفت: «این اظهارنظرها بدون هیچ مطالعه‌ای و بدون حساب و کتاب از سوی افراد اعلام می‌شود. در حالی که سفر در حال حاضر در سبد خانوار ایرانی وارد شده و دیگر چنین موضوعاتی روی آن تأثیرگذار نیست.»

بقایی تأکید کرد: «هدفمندی یارانه‌ها باعث شده است قشری از مردم که حتی امکان سفر نداشته‌اند، مبالغ یارانه‌ها را دریافت کنند و بتوانند به سفرهای نوروزی بروند. بر اساس اعداد و ارقام سفرهای نوروزی 90 معتقد هستم هدفمندکردن یارانه‌ها توان اقتصادی مردم را به جایی رسانده‌ است که سفرهای نوروزی خود
را انجام داده‌اند.»

آمار واقعی و با ضریب خطای منطقی می‌تواند به رشد و توسعه هر صنعتی کمک کند و بی‌شک صنعت توریسم از این مساله جدا نیست. با داشتن این آمار می‌توان آثار گردشگری را در اوضاع اقتصادی، اجتماعى و فرهنگى بر مبنای درستی مورد ارزیابی و تحلیل قرار داد.

متاسفانه هنوز جایگاه گردشگری در نظام برنامه‌ریزی ما به درستی تعریف و تبیین نشده که نمونه‌ای از آنها ارائه آمارهای پرمناقشه مسافران نوروزی است که از سویی مدیران دولتی بر رشد سالانه آن اصرار دارند و از سوی دیگر کارشناسان و فعالان حوزه گردشگری بر غیرعلمی و غیرمنطقی بودن آن تاکید می‌ورزند.

سامان عابری