زنان‌ کارآفرین، تلاش برای عبور از تنگنا

از زنی سخن می‌گوییم که سال‌هاست از گفتن نامش خودداری می‌کند و حاضر به گفت‌وگو با خبرنگاران نیست، او را به کارآفرینی می‌شناسند، چهره‌ای که ناشناس مانده اما دل پردردی از روزگار و نامهربانی آن دارد: «دست خالی شروع کردم، با 2 فرزند نوجوان و همسری که با بیماری ما را تنها گذاشت، سرمایه‌ام ارث ناچیزی از پدر و همسرم بود که ذره‌ذره در بانک پس‌انداز کردم و از زمانی که درس می‌خواندم تا لیسانس و فوق‌لیسانسم را بگیرم، اندک اندک جمع شد تا سرمایه‌ای برای آینده فرزندانم باشد.» او یک موسسه خدماتی با بیش از 60 پرسنل دارد که همگی از زنان سرپرست خانوارند. مانند او دردنیای امروز بسیارند، چهره‌های ناشناس و با انگیزه‌ای که به کارآفرینی مشهورند تا دستشان به سمت هیچ‌کس حتی دستگاه‌های حمایتی و اجتماعی دراز نباشد.

دولت‌ها در تمام کشورها مدیون کارآفرینان هستند، افرادی که با سرمایه کم و زیادشان بخشی از بار اشتغالزایی دولت‌ها را بردوش می‌کشند و به اقتصاد جامعه کمک می‌کنند، گذشته از مزیت‌های اقتصادی کارآفرینی، از سال‌های اخیر تقریبا در تمام کشورها، شمار زنانی که با سرمایه‌های کم و زیاد به حوزه کارآفرینی وارد شده‌اند، در حال افزایش است. در ایران هم با حرکتی کند اما امیدوارکننده، تعداد این زنان افزایش یافته، اما این زنان با چالش‌های متعدد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی روبه‌رو هستند که حرکت آنان را با موانعی روبه‌رو می‌کند.

مرکز مطالعات کـــارآفرینی جـــــهان GEM) Global EntrePreneurship Monitor) تنها مرکزی است که در جهان به ثبت رویدادهای این حوزه می‌پردازد و آمارهای متعددی از کارآفرینی در کشورهای مختلف ارائه می‌کند. براساس آمارهای این مرکز روند کارآفرینی زنان در تمام جهان روبه رشد است. اما این کارآفرینی به طور متوسط نصف کارآفرینی مردان برآورد می‌شود. زنان معمولا در کشورهایی به کارآفرینی روی می‌آورند که رضایت شغلی کمتری نسبت به مردان دارند. طبق آمارهای موجود، زنان در کشورهای سوئد، نروژ، دانمارک و فنلاند از بیشترین رضایت شغلی بهره‌مندند اما در کشورهای آفریقایی مانند اوگاندا، زامبیا، غنا و آنگولا به خاطر نبود رضایتمندی از فضای شغلی، زنان به کارآفرینی سوق داده می‌شوند. گزارش مرکز جم (GEM) از وضعیت کارآفرینی جهان در سال 2010 نشان می‌دهد که از نظر رشد فرصت های کارآفرینی کشورهای آنگولا، بولیوی، مصر، غنا، گواتمالا، ایران و جامائیکا رتبه مناسبی کسب کرده‌اند. اما این به معنی رشد فرصت‌های کارآفرینی به میزان مساوی برای زنان و مردان نیست. ایران از نظر کارآفرینی در بین 54 کشور عضو جم بر پله 24 ایستاده و در مقابل 22/16 درصد مردان فقط 48/6 درصد زنان در ایران از فرصت‌های کارآفرینی بهره‌مند هستند.

همچنین در تمام دنیا از جمله ایران، زنان برای کارآفرینی در حوزه‌های اجتماعی و خدماتی آمادگی بیشتری دارند و در ایران شمار زنان کارآفرین در حوزه‌های صنعتی و کشاورزی بسیار اندک است. علت این امر را باید در اشتغال و سکون زنان در حوزه‌های خدماتی جستجو کرد. کسب و کار زنان ایرانی تا 70 درصد در مشاغل خدماتی مشاهده می‌شود.

براساس آمارهای داخلی، 6/32 درصد زنان در حوزه خدمات آموزش و مشاوره، 6/28 درصد خدمات صنعتی 1/17 درصد تولید صنعتی، 6/8 درصد تولیدات کشاورزی، 7/6 درصد صنایع دستی و 6/6 درصد سایر خدمات به کارآفرینی مشغولند. باوجودی که 6/66 درصد زنان کارآفرین درحوزه خدمات مشغولند، اما تجربه حضور برخی زنان کارآفرین در سایر حوزه ها از جمله پرورش موفقیت‌آمیز قورباغه و صادرات آن، پرورش سوسمار و زهر عقرب که زنان کارآفرین را به سود میلیاردی رسانده از تجربه مفید و موفق زنان در سایر حوزه‌ها حکایت می‌کند.

مطالعات انجام شده در سطح جهان نشان می‌دهد که در کارآفرینی، استراتژی زنان و مردان متفاوت است. زنان برای کسب و کار و ورود به بازار کار و بقا در آن اهداف متفاوتی را دنبال می‌کنند. این بررسی‌ها همچنین تاکید می‌کند که در بیشتر موارد، زنان رضایتمندی درونی را برسودآوری ترجیح می‌دهند و کمتر به توسعه کسب وکار خود علاقه‌مندند. از‌سوی‌دیگر به رغم افزایش آگاهی‌ها و تحصیلات و تخصص زنان در حوزه‌های مختلف تعارض نقش خانه و بیرون در خانه و کمی ارتباطات درون گروهی بین زنان از عوامل انزوای کارآفرینی زنان است.

علاوه بر چالش‌های جهانی که زنان برای کارآفرینی و راه‌اندازی کسب و کار برای خود و دیگران با آن روبه‌رو هستند، زنان ایرانی با موانع جداگانه روبه‌رو هستند که به گواه کارشناسان اجتماعی و اقتصادی بخشی از این موانع ناشی از محیط و بخشی دیگر تابع تنگناهای شخصیتی و تربیتی زنان است.

خبرگزاری فارس در گزارشی آورده است: نگرش منفی بانک‌ها و موسسات مالی، نبود کارایی مدیریتی، کاغذبازی، نبود تجربه تجاری، مدیریت ناکارآمد، فرآیند بازاریابی مثل مدیریت واسطه‌ها و مشکلاتی در زمینه فراهم آمدن مواد اولیه از محدودیت‌هایی است که زنان کارآفرین با آن مواجه می‌شوند. از آن مهم‌تر این که خبرگزاری گزارش می‌دهد: زنان کارآفرین در مسیر پرپیچ و خم خود با مشکلات مختلفی از جمله کار در جامعه مرد سالار، نبود دلگرمی و حمایت از طرف اعضای خانواده و همسر، داشتن مشکل دسترسی به سرمایه و رقابت سخت روبه‌رو می‌شوند و همچنین آنها به دلیل نبود امنیت و اعتبار کافی، در بازار دچار فقدان دسترسی به سرمایه‌های راه‌اندازی کسب و کار خود هستند.

«وقتی برگه تقاضا را مقابلش گذاشتم، وراندازم کرد و با تندی گفت: «تو چه کاره‌ای؟ برو با مردت بیا...»

این گفته یکی از زنان کارآفرین در حوزه کشاورزی است که مدیریت یک شرکت تولید محصولات کشاورزی را به‌عهده دارد و همسرش از کارکنان زیردست اوست، فاطمه م. در این باره توضیح می‌دهد: «درست است که شرایط نسبت به 17 سال قبل که ما فعالیت‌مان را آغاز کردیم، بهتر شده، اما هنوز بسیاری از مدیران فعالیت ما زنان را در حوزه‌های تولید، صنعت و کشاورزی و حتی انرژی جدی نمی‌دانند و گاهی با ما تحقیرآمیز برخورد می‌کنند.»

به عقیده برخی فعالان فرهنگی حتی در حوزه نشر، کتاب و مطبوعات هم زنان کارآفرین با وجود داشتن مهارت‌های لازم و کارنامه مفید، جدی تلقی نمی‌شوند و ناشناخته می‌مانند. به گفته یکی از این فعالان، گاهی مطرح شدن بیش از حد زنان در حوزه مشخص، باعث واکنش منفی اعضای خانواده و بخصوص همسر می‌شود.

با وجود موانع فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی که روند روبه‌رشد کارآفرینی توسط زنان را کند می‌کند. نبود اعتماد‌به نفس، ترس از شکست و ملامت اطرافیان بویژه اعضای خانواده از موانع بازدارنده است. فرشته سلیمانی یکی از موسسان انجمن ملی زنان کارآفرین در این باره به «جام جم» می گوید : نبود خودباوری یک معضل فرهنگی در مسیر زنان کارآفرین است. او از جمله عوامل به وجود آورنده این مشکل را الگوسازی‌های نادرستی می‌داند که از سال‌های کودکی تا دانشگاه به زنان آموخته شده، وی توضیح داد: در این الگوسازی‌ها مردان فعالان اجتماعی هستند و زنان تنها در جایگاه استحکام خانواده دیده شده‌اند، به این دلیل تعداد زنان در این حوزه اندک است.

فاطمه نژادی، کارشناس و پژوهشگر اجتماعی و محقق حوزه کارآفرینی هم می گوید: هر چند زنان در این راه با مشکل مواجهند اما آنها که این مسیر را با موفقیت طی می‌کنند در ویژگی‌هایی بهره‌مند هستند که لازم است زنان برای راه‌اندازی کسب و کار با هر هدفی به این ویژگی‌ها توجه کنند.

وی افزود: اعتماد به نفس بالا، خوش فکری و داشتن نگاه مثبت به زندگی، پیش‌بینی آینده و نترسیدن از شکست و داشتن حس مبارزه‌جویی با مشکلات، حس کمک به دیگران دغدغه ارائه خدمت به دیگران، صداقت و توازن بین نقش خود در خانه و بیرون از خانواده، تعریف هدف روشن برای کارآفرینی، دیدن آموزش و داشتن برنامه و هدف بلندمدت از جمله ویژگی‌هایی است که کارآفرینان برای ورود به بازار باید آنها را مدنظر قرار دهند.

ورود زنان به بازار مردانه کسب و کار آن هم نه به عنوان یک کارمند و کارگر یا منشی وخدمتکار و... بلکه در جایگاه مدیر یک مجموعه کارآفرینی و تحت پوشش قراردادن ده‌ها و صدها نفر در بیشترموارد با دشواری‌هایی روبه‌روست. در بیشتر موارد دولت‌ها برای این که مسیر زنان به عنوان پتانسیل بکر بازار کار وارد شده و دولت را در اشتغالزایی یاری کند به تدوین قوانین تشویقی و امتیازهایی روی می‌آورند تا سرمایه‌های کوچک اما کاری زنان به این بازار هدایت شود.

نصرالله ترابی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس توضیح می‌دهد: زنان کارآفرین اگر به صورت زنجیره‌ای یا مجموعه‌ای کار کنند، موفقیت بیشتری ‌کسب خواهند کرد و در صورت فعالیت زنجیره‌ای، زنان کارآفرین که دارای ایده‌های نو هستند، کار را برای زنجیره‌هایی از زنان که در خانه حضور دارند، فراهم می‌کنند تا آنها نیز وقت اضافی خود را در خانه برای اشتغال صرف کنند. هر‌چند زنجیره‌ای کار کردن زنان کارآفرین به رشد ارتباطات شبکه‌ای آنان کمک می‌کند، اما ضرورت تدوین قوانینی برای حمایت از کارآفرینان بخصوص زنان که معمولا قدرت کمتری در بازار کار دارند از ضرورت‌های مجلس است. نکته‌ای که به رغم دست و پا زدن‌های کارآفرینان برای عبور از مشکلات کارآفرینی تا به حال از سوی نمایندگان مجلس دیده نشده و مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.