چشم‌نوازی نور‌ کلمات در آینه هنر ایرانی

این‌طور که از شواهد و قرائن پیداست، کار چاپ و نشر این کلام آسمانی از ابتدا در زمره وظایف حاکمان و والیان بوده و این وظیفه تا امروز نیز همچنان پابرجاست در این میان اندک نبوده‌اند هنرمندانی که کمر به همت کتابت قرآن بسته‌ و از رگ، پوست، هنر و جان خود مایه گذاشتند و بی‌توجه به قیل و قال زمانه، سختی کار و رنج معیشت، به کتابت کلام‌الله پرداختند.

محسن فولادی از آن جمله هنرمندانی است که قرآنی چوبی ساخته ملقب به «بشری» که به اعتقاد کارشناسان اثری منحصر به فرد محسوب می‌شود؛ هر جزء این قرآن به‌صورت یک جلد ساخته شده و با بازکردن آن، نور کلمات با معرق، منبت، فرش، قلم‌زنی، مشبک، سوخته‌کاری و حکاکی می‌آمیزد تا این هفت هنر اصیل ایرانی چشم دل بنوازند.

فولادی کارشناس ارشد صنایع دستی و استاد دانشگاه الزهرا، دانشگاه هنر، سوره و دانشکده میراث فرهنگی است و البته کنار اساتیدی چون استاد اینانلو، استاد احمد فیناستیان و استاد احمدرضا عبادتی به شاگردی زانو زده است. این‌که فولادی چطور توانسته این اثر هنری را خلق کند و از کجا شروع کرده و چه مشکلاتی در میان راه داشته موضوع گفت‌وگوی ما با اوست. اثری که در کتابخانه ملی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ثبت رسیده و 13 آذر امسال رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و رئیس مرکز هماهنگی، توسعه و ترویج فعالیت‌های قرآنی کشور از آن رونمایی کرده‌اند.

من در خانواده‌ای مذهبی بزرگ شده‌ام. از همان اوایل نوجوانی قرآن‌خوانی را شروع کردم و انس و الفت با این آیات سبب شد تا همیشه منتظر فرصتی برای ابراز این محبت در دل داشته باشم. از طرفی متاسفانه کشور ایران در میان سایر جوامع اسلامی به‌ویژه کشور‌های عربی به امام‌پروری مشهور است. آنها معتقدند قرآن در ایران مهجور مانده و به صورت نمایشی درآمده است. البته خود ما هم در شکل گرفتن این تفکر بی‌تقصیر نیستیم.

بله، اما کافی نبوده. برای همین یکی از دلایل اصلی من برای انجام این پروژه تبلیغ دین و از بین بردن این تفکر اشتباه در سطح بین‌المللی است. انگیزه دیگرم نمایش هنر ناب و اصیل ایرانی از نظر طراحی و اجراست. مجموعه هنرهایی که در آن به کار رفته، در نوع خود از لحاظ زیرساخت، طراحی و ساخت کم‌نظیر است. ضمن این که می‌خواهم بخشی از منافع و سود این کار را در راه امور خیر مصرف کنم.

سال ???? تحقیقات گسترده‌ای را روی این پروژه از نظر طراحی، ترکیب مصالح، تلفیق هنرها و سایر ریزه‌کاری‌ها شروع کردم. سال ?? همزمان با سال نوآوری و شکوفایی، کار شروع شد و همچنان ادامه دارد. تاکنون ? جزء این قرآن کامل شده است.

خوشبختانه برای شروع کار به هیچ مشکلی برخورد نکردم و کار را تنهایی پیش بردم. مجوز هم از خدا گرفتم. تنها مشکلی که گاهی اذیتم می‌کرد، دغدغه‌های مالی بود. این پروژه احتیاج به سرمایه‌گذاری کلان دارد که متاسفانه ما از آن بی‌بهره‌ایم.

در حدود ?? میلیون تومان.

مشکلات که زیاد بود. برای مثال من حدود 7 میلیون تومان چوب خریدم که در مراحل بعدی کار متوجه شدم آن چوب‌ها برای این‌که تبدیل به قرآن و کلام خدا شوند مناسب نیستند. پس همه را دور ریختم و دوباره چوب خریدم. انتخاب و گزینش چوب از سخت‌ترین بخش‌های کار بود؛ چون پیدا کردن چوب‌هایی که تاب نداشته باشند و در اصطلاح یکدست باشند، در این حجم، کار بسیار دشواری بود. تمام فشار اقتصادی را خودم و خانواده‌ام متحمل شدیم. اما باید کار را ادامه می‌دادیم.

حمایتی نبود استفاده کنم. خواستند به ما وام بدهند که ندادند. البته بهره این وام آن‌قدر زیاد بود که من نمی‌توانستم آن را پس دهم. پس نمی‌توان روی این‌جور کمک‌ها تکیه کرد. برای پیشبرد این پروژه احتیاج به وام‌های بلند‌مدت با بهره کم است تا بتوان با ایجاد کارگاه صنایع دستی هم کارآفرینی کرد هم پروژه‌هایی از این دست را به جهانیان عرضه کرد.

این کار اگر به صورت صنعتی دنبال شود تمام زیبایی‌ها و معنویت خود را از دست می‌دهد. ماشینی شدن و کمیتی شدن از کیفیت کار و از دقت و زیبایی آن می‌کاهد. اما نظر من این است که تدابیری اتخاذ شود تا به مدد آن سرعت کار و تولید افزایش پیدا کند. برای مثال دستگاه‌های چوب بری بهتر و دقیق‌تری در اختیار داشته باشیم یا نیروی کمکی بیشتری را به کار بگیریم که خوب البته داشتن منابع مالی برای انجام این اقدامات ضروری است.

در نظر دارم در یک موزه از آنها نگهداری شود تا از آسیب‌های احتمالی در امان باشد و فکر می‌کنم موزه بهترین جا برای این کار است. بعدها با توجه به شرایط، درباره فروش تصمیم می‌گیرم.

برخی از اعداد مانند عدد ? در میان همه ملل قداست خاصی دارد،اما برای ما مسلمانان اعدادی چون ?، ??، ?? نیز مقدس محسوب می‌شود. این قرآن چوبی طوری طراحی شده که بیشتر جزءها با ? یا ? سطر شروع شده و خاتمه یافته است. سوراخ‌هایی که برای تورق لحاظ شده با فواصل ?، ? و ?? سانتی‌متر از هم قرار گرفته‌اند. صفحه‌های داخلی به نیت 12 امام همام، ?? سطر دارد و اندازه دوایر مرکزی صفحه نخست و پشت جلد به نیت ??معصوم، ?? سانتی‌متر در نظر گرفته شده است. فاصله حاشیه‌ها تا خطوط طراحی شده 7 میلی است.

بله. حتی طرح‌های دیگری هم در سر داشتم که به دلایلی نمی‌شد در قرآن از آنها استفاده کرد.

قصد داشتم در قرآن از روش صورتگری استفاده کنم، اما متوجه شدم استفاده از تصاویر در قرآن جایز نیست، بنابراین منصرف شدم.

بستگی به منابع مالی موجود و لطف پروردگار دارد. با توکل به خداوند متعال کار را با جدیت ادامه می‌دهم.