درمان معتادان به شیشه، دشوار اما امکان‌پذیر

حسین وقتی جوان بوده کراک مصرف می‌کرده، خودش می‌گوید که یک پایش مهمانی‌های شبانه بوده و یک پای دیگرش پارک و... .

به اجبار مادرش ازدواج کرده تا شاید طعم زندگی زناشویی و شنیدن کلمه بابا، پسرش را از مواد خلاص کند اما غافل از این‌ که یک خانواده قربانی اعتیاد پسرش شده و حالا دیگر نوه‌هایش حتی از گفتن کلمه بابا هم فراری و دلزده شده‌اند.

حسین بعد از ازدواج هم کراک مصرف می‌کرده، اما به اصرار و همراهی همسرش چندین بار ترک کرده، هر بار هم دست از پا درازتر برگشته و دل به کار نداده، یک بار هم بعد از ترک با وسوسه‌های یکی از دوستانش شیشه را تجربه کرده، حالا دیگر تمایلی هم به مصرف کراک ندارد، انگار دیگر طعم شیشه به مذاقش خوش آمده، هر چه بیشتر شیشه می‌کشد، خانواده 4 نفره‌اش را در بیشتر در منجلاب فرو می‌برد.

سونامی شیشه در راه است، دیگر تنها نگرانی‌مان قاچاق و مواد مخدر کشور افغانستان نیست، خطر پشت گوش خودمان است، مواد صناعی، روانگردان و شیشه حتی در یک آشپزخانه و با کمترین امکانات آماده می‌شود و جوانان و خانواده‌هایشان را گرفتار می‌کند.

اگرچه اعلام می‌شود که میزان مصرف غالب در کشور همچنان کراک یا تریاک است، اما مصرف این نوع مواد رو به کاهش بوده و میزان رشد مصرف شیشه در کشور رو به افزایش است.

قانون جدید مبارزه با مواد مخدر که به تازگی ابلاغ شده و براساس این قانون، تهیه و توزیع تا 30 گرم شیشه و مواد روانگردان مجازات حبس و بیش از 30 گرم مجازات اعدام دارد، اما همه معتادانی که برای ترک اعتیاد مراجعه کنند بیمار محسوب می‌شوند و تحت پیگرد قانونی قرار نمی‌گیرند، اما به طور حتم، مطابق با قوانین موجود و تلنگر‌ بی‌شمار و متعدد مسوولان مرتبط، با معتادانی که لجاجت می‌ورزند و برای ترک اعتیاد خود اقدامی نمی‌کنند برخورد قضایی و انتظامی می‌شود.

با این شرایط هنوز مشخص نیست از آمار رسمی یک‌میلیون و 200 هزار نفر معتاد قطعی و 600 هزار نفر معتاد تفننی در کشور، چه تعداد مواد مخدر صناعی و محرک و چه تعداد مواد مخدر سنتی مصرف می‌کنند.

آمار و ارقام‌ فوق که منبع اصلی تصمیم‌گیری و بررسی وضعیت اعتیاد در کشور شده همچنان محل مناقشه کارشناسان و مسوولان است چراکه آمارها قدیمی شده و خطر اعتیاد نیز روز به روز جدی‌تر و چهره دیگری به خود می‌گیرد، شاید انتظار تصمیم‌سازان، کارشناسان، انجمن‌ها و مسوولان برای رونمایی از (PSA) سال 89 چندان هم بی‌دلیل و بی‌جا نباشد.

مسوولان ستاد مبارزه با مواد مخدر در گذشته و قبل از آن که پروتکل درمانی معتادان شیشه تهیه و اقدامات آزمایشی جهت درمان و ترک شیشه در کشور آغاز شود اعلام می‌کردند که هنوز روش درمانی خاصی برای درمان شیشه در کشور وجود ندارد، اما در حال حاضر یک مرکز ترک شیشه در حوالی روستای وردآورد، در دامنه‌های جنوبی کوه‌های سر به فلک کشیده البرز عده‌ای ناامید را به زندگی بازمی‌گرداند و مرکز دیگری نیز در شرق تهران برای حل این معضل راه‌اندازی شده است.

براساس این گزارش مصطفی محمد نجار وزیر کشور و دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز از ابلاغ پروتکل درمان مخدرهای صنعتی (شیشه) در آینده نزدیک خبر داده است.

مرکز «وردیج» کپی برابر اصل اولین شیوه‌نامه درمانی ماده محرک شیشه در کشور است که در پیچ و خم کارهای اداری و بررسی ستاد مبارزه با مواد مخدر، سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت مانده است.

هم اکنون این پروتکل درمانی به وزارت بهداشت ارسال شده و این وزارتخانه در حال انجام اصلاحاتی روی این شیوه‌نامه است.تمام مسوولان منتظر نتایج اولین کمپ‌ درمان معتادان شیشه هستند، «مرکز وردیج» برگرفته از نام یک روستا در کرج است و در چندین دوره 45 روزه، تعداد زیادی از معتادان به شیشه را ترک داده و کارنامه موفقی را برای خود ثبت کرده است.

اکثر مراجعه‌کنندگان به این مرکز‌ جوانان 17 تا 28 سال هستند که در بدو ورود به این کمپ ترک اعتیاد به دلیل قطع مصرف دچار احساس خواب آلودگی شدیدی می‌شوند، به طور‌ی‌که پس از 4 تا 5 روز درگیر حس خواب‌آلودگی شدید هستند و بعد از برطرف شدن نیاز خواب در آنها، تصور می‌کنند که به طور کامل ترک کرده‌اند و پس از آن بهانه رفتن می‌گیرند و حتی فکر فرار به سرشان می‌زند.

گروه همتا در این مرکز نقش بسزایی دارند، این گروه همان افرادی هستند که طی 20 روز گذشته بهانه رفتن داشتند و حالشان وخیم بوده چراکه خودشان هم اثرات ماده مخدر شیشه را در رگ و خون خود حس کرده و در همین مرکز ترک کرده‌اند، این افراد حالا دیگر با تمام مراحل ترک آشنا هستند و به تازه‌واردها و افرادی که روزی مثل خودشان بودند، دلگرمی می‌دهند و آنها را برای ماندن و ترک مواد دلگرم می‌کنند.

گروه همتا حتی به افرادی که دلشان می‌خواهد مرکز را ترک کرده و حتی فرار کنند، فرصت خروج می‌دهند و آنها را آزاد می‌گذارند اما در نهایت معتادانی که برای ترک مبارزه می‌کنند، ماندن را به رفتن ترجیح می‌دهند و با گروه همتا درد و دل می‌کنند، گریه می‌کنند، از فرزندانشان می‌گویند، از پدر و مادر می‌گویند که چشم به راهشان است و حتی از نامزد یا همسرانشان می‌گویند که هنوز از وضعیت‌شان بی‌خبر هستند.

در مرکز «وردیج» معتادان به مواد محرک را در یک فضای سرسبز و بدون استفاده از داروی شیمیایی درمان می‌کنند، استفاده از هر گونه دارو برای معتادان ممنوع است حتی سیگاری‌ها نیز اجازه ورود به این کمپ را ندارند چراکه تابلوی ورود این مرکز اقامتی این هشدار را می‌دهد که افراد نیکوتینی اجازه ورود ندارند.

محیط این مرکز مانند یک ده کوچک اوقات فراغتی برای معتادان به شیشه ندارد بلکه تمام اوقات تنهایی، بیکاری و فراغتشان با برنامه‌های از پیش تعیین شده درگیر شده است.

پس از طی شدن دوران خواب‌آلودگی در معتادان، در هفته دوم و سوم برنامه مربوط به مداخلات رفتاری برای مراجعه‌کنندگان آغاز می‌شود به طوری که مسوولان کمپ سعی می‌کند در باورها و نگرش‌های افراد معتاد اصلاحاتی ایجاد کنند.

برنامه‌ریزی کمپ که تا هفته دوم تا ششم ادامه دارد، بسیار ویژه است، معتادان نباید بیکار بمانند، کلاس‌های ورزشی، معرق، سفال و... همزمان با مداخلات رفتاری آغاز می‌شود، استفاده از حمام در این مدت از سوی مسوولان کمپ توصیه می‌شود.

معتادانی که برای ترک آمده‌اند، قبل از آغاز برنامه‌های رفتاری با خودشان یک قرارداد مشروط می‌بندند مبنی بر این که برای شرکت در برنامه‌ها که مبنای محرک و پاسخ دارد، یک ژتون امتیاز دریافت کرده و در پایان هفته با افزایش ژتون‌ها، برایشان پاداشی در نظر گرفته می‌شود، این قرارداد مشروط با امضای بیمار و مددیار آغاز می‌شود.

روش ابداعی وردیج (مسیر بیداری) یک روش شش مرحله و مبتنی بر ارتقای کیفیت زندگی و رفع اضطراب بوده و طی برنامه‌های رفتار درمانی عملیاتی می‌شود، سپس در بازی «کودک آزاد» شرکت می‌کنند به این ترتیب که بدون هراس از نقد، تحلیل، توبیخ شدن و فارغ از مورد آزار قرار گرفتن، حس طبیعی خود را با حرف زدن تخلیه می‌کنند، اینجا معتادان در طی درمان، سرزنش نمی‌شوند.

مرحله بعد قدم گذاشتن معتادان به مرحله «مهرگان» است، وابستگان به مواد محرک با کلام امیدبخش، دوستان خود را نوازش می‌کنند و با انتقال احساسات محبت‌‌آمیز، شیوه بیان احساسات را تمرین می‌کنند.

وابستگان به مواد محرک در این مرکز با خالق خود راز و نیاز می‌کنند و به طور ملموس به نسخه فارسی‌زبان دعای عرفه دسترسی دارند و مسوولان کمپ این دعا را میانشان توزیع کرده‌اند، نیایش و دعا آن هم در خلوت و سکوت آخرین مرحله از برنامه‌های رفتار درمانی است که تاثیر بسزایی بر نتایج درمان ایفا می‌کند.باغبانی و پرورش گل و گیاه، یکی از اقدامات رفتار درمانی برای معتادان است به طوری که حس مسوولیت و تعهد به این طریق در این افراد احیا می‌شود. هر فردی که برای ترک مواد محرک مصمم است، با کاشتن یک نهال کوچک و مراقبت از آن،‌ حس مسوولیت را در خود احیا و تقویت می‌کند.

رویا نوری، مسوول کمپ وردیج به جام‌جم می‌گوید: کسب مهارت‌های جدید مثل کنترل خشم و برقراری رفتار مناسب، اعاده حسن انسجام و سایر مهارت‌ها از اهداف اصلی پروتکل است.

وی با بیان این که در اداره این کمپ از معتادان پاک شده استفاده می‌شود و شهریه نیز برای هر فرد 100 هزار تومان است ادامه می‌دهد: محبت، وابستگی و عشق تنها فاکتورهایی هستند که در درمان ابداعی جمعیت تولدی دوباره برای درمان افراد معتاد به مواد محرک تجویز می‌شود، چراکه اگرچه اعلام می‌شود که مواد مخدری‌ها باید رانده شوند، اما راندن معتادان به شیشه و سایر مواد محرک صناعی، تنها به پرخاشگری فرد منجر می‌شود.

از آنجایی که مرکز ترک اعتیاد شیشه در کشورمورد استقبال جوانان و خانواده‌هایشان قرار گرفته و این مرکز 4 برابر ظرفیت پذیرش، مراجعه‌کننده داشته است به همین دلیل مرکز دیگری در شرق تهران با نام «آهنگ» راه‌اندازی شده است.مرکز دوم ترک اعتیاد مواد صناعی شیوه‌نامه جدیدی دارد، این برنامه و شیوه‌نامه، نگاه پزشکی دارد و تمرکز اصلی مرکز روی مراقبت‌های پزشکی و روان‌پزشکی است، اما همچنان مانند مرکز اول از دارو به عنوان درمان استفاده نمی‌شود.

اولین مرکز ترک اعتیاد شیشه کارنامه قابل قبولی داشته چراکه میزان ماندگاری در درمان «مانایی» در میان افراد ترک کرده 7 درصد افزایش داشته و مابقی پروسه ترک در فرد به حمایت‌های پس از درمان، پیگیری‌های پس از ترخیص، حل مشکل اشتغال، حمایت‌های خانواده و... نیاز دارد.به گفته دست‌اندرکاران پیش‌بینی می‌شود که نیاز درمان کشور تا 3 سال آینده درمان غیردارویی باشد به همین دلیل لازم است تا مدل‌های درمانی متنوعی در کشور داشته باشیم و همچون سایر کشورهای پیشرفته که ده‌ها مدل درمانی برای ترک اعتیاد و مواد محرک دارند، مدل‌های درمانی را گسترش دهیم همچنین باید نوع درمان معتادان در مراکز و کمپ‌ها از حالت سنتی تغییر کند چراکه امروزه با وجود مواد محرک شیوه‌های درمانی گذشته نمی‌تواند کمکی برای درمان معتادان باشد.

می‌خواهیم تا زمان بیرون آمدن نتایج مرکز «وردیج» در درمان معتادان به مواد صناعی و آخرین نتایج دومین مرکز و آغاز فعالیت آن، همچنین ابلاغ پروتکل درمانی مخدرهای صنعتی، امید وابستگان به مواد و خانواده‌هایشان برای رهایی از اعتیاد را به ناامیدی تبدیل نکنیم.

پدری که چشم انتظار فرزندش بوده و مادری که دیده‌اش به راه برگشت فرزندش گریان است، آنها امیدوار به ترک گل‌های زندگیشان هستند، ما هم امیدوار و منتظر می‌مانیم.