طلوع دوباره نجوم ایران از ارتفاعات کاشان

دکتر رضا منصوری، مجری طرح رصدخانه ملی ایران با اعلام این مطلب به ایسنا خاطرنشان کرد: براساس آخرین ارزیابی‌های انجام شده، هر دو قله «دینوا» و «گرگش» واجد ارزش نجومی بسیار بالایی هستند و «گرگش» با 600 متر ارتفاع بیشتر از قله «دینوا» که رصدخانه را از غبار محلی دور می‌کند و از لحاظ پارامتر مهم دید، به دینوا برتری دارد.

رصدخانه ملی ایران به عنوان اولین رصدخانه پژوهشی کشور، اولین گام بزرگ کشور برای ایجاد زیر ساخت‌های پژوهشی در نجوم و کیهان شناسی رصدی است که حاصل آن تشکیل و رشد گروه‌های پژوهشی و ایجاد بخش‌های توسعه فناوری خواهد بود.

طرح رصدخانه ملی ایران در سال 1378 به عنوان یکی از طرح‌های کلان علمی در شورای پژوهش‌های کشور مطرح شد و مکان‌یابی رصدخانه از همان سال‌ها آغاز شد. روندی که با عدم اختصاص بودجه مناسب با افت و خیزهای فراوان همراه بود.

با تصویب طرح رصدخانه ملی در زمره طرح‌های کلان ملی فناوری در اسفند ماه 87 و رفع مشکلات مالی طرح، روند پیگیری آن شتابی دوچندان گرفت تا سرانجام در اواسط سال جاری پس از سال‌ها تلاش و بررسی شرایط 40 قله در نواحی مختلف کشور، فرآیند پیچیده و حساس مکان‌یابی رصدخانه به پایان رسید و از میان دو قله «گرگش» و «دینوا» در منطقه کاشان که واجد بیشترین ارزش نجومی در کشور هستند، «گرگش» به عنوان میزبان نخستین تلسکوپ و رصدخانه ملی ایران انتخاب شد.

منصوری با اشاره به دشواری‌ها و پیچیدگی‌های مکان‌یابی رصدخانه که باید در محلی با ویژگی‌های منحصر به فرد ساخته شود، اظهار کرد: آسمان صاف، کم بودن ذرات معلق در فضای اطراف، نبود آلودگی‌های نوری،‌کوچک بودن تغییرات آب و هوایی و مناسب بودن عامل دید از نظر آشفتگی‌های جوی از جمله این ویژگی‌هاست که بررسی آنها مستلزم مطالعات علمی دقیق است.

قله «گرگش» از بین 40 قله ایران انتخاب شد

منصوری ادامه داد: طی فرآیند مکان‌یابی برای انتخاب محل مناسب، مطالعات منطقه‌ای در اطراف بیش از 40 قله در نواحی مختلف ایران انجام شد و سرانجام دو قله گرگش و دینوا در منطقه کاشان به عنوان قله‌های با ارزش نجومی انتخاب شدند که در نهایت شورای راهبری، قله گرگش را برای نصب اولین تلسکوپ ملی ایران انتخاب کرد.

گرگش 600 متر بلندتر از قله دینواست

منصوری با بیان این‌که قله «دینوا» هم برای آ‌ینده نجوم ایران حفظ خواهد شد، خاطرنشان کرد: اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که این دو قله ارزش نجومی بسیار بالایی دارند اما به علت ارتفاع بالای قله «گرگش» یعنی 600 متر بیش از قله دینوا انتخاب شده است. قله گرگش دارای سه هزار و 600 متر است که این ارتفاع، رصدخانه را از غبار محلی و منطقه دور می‌کند و در اندازه‌گیری پارامتر دید که مهم‌ترین پارامتر محسوب می‌شود هم قله گرگش نسبت به دینوا برتری دارد.

مجری طرح رصدخانه ملی ایران در توضیح پارامتر دید گفت: این پارامتر بیان کننده این است که دو نقطه در آسمان باید در چه فاصله با یکدیگر باشند که تلسکوپ بتواند آن را تفکیک کند؛ بنابراین هر چه تلاطم جو یعنی توده هوایی که بالای قله قرار دارد، بیشتر باشد، تصویر ستاره هنگام رسیدن به ما مغشوش می‌شود.

وی افزود: همچنین شدت باد در دو منطقه اندازه‌گیری شده است البته تصور می‌کردیم که شدت باد در گرگش بسیار بالا بوده و اجازه رصد ندهد اما اندازه‌گیری‌ها این موضوع را ثابت نکرد.

آموزش 100 متخصص در راستای مکان یابی رصدخانه ملی

منصوری با بیان این که مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران از سال 78 آغاز شده است، خاطرنشان کرد: طرح ملی مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران در این سال در شورای پژوهشی علمی کشور مصوب شد اما به دلیل این که بودجه اندکی به آن اختصاص داشت تنها به مطالعات میدانی پرداخته شد؛ پس از آن در سال 81 زمانی که در سمت معاونت پژوهشی وزارت علوم بودم بودجه‌ای جهت مکان‌یابی اختصاص یافت و کار به طور جدی با مشورت تیمی بین‌المللی به ریاست دکتر نصیری قیداری دنبال شد.همچنین بیش از 100 نفر در این زمینه آموزش دیدند و در نهایت 20 نفر انتخاب و نقاط مختلف ایران را اندازه‌گیری کردند.

هم اکنون حدود 70 تن تجهیزات در بالای قله گرگش وجود دارد

منصوری با بیان این‌که دو سال پیش قله دینوا و کلاه برفی از میان 40 قله در نواحی مختلف کشور جهت احداث رصدخانه انتخاب شدند، خاطرنشان کرد: در همین سالها بود که برخی از مشاوران خارجی از سازمان رصدخانه‌های جنوبی اروپا (ایزو) و افراد سرشناس در طراحی تلسکوپ و مکان‌یابی برای بررسی و مشاهده دو قله به ایران سفر کردند که قله‌ای را به نام گرکش نشان دادند و گفتند که چرا این قله را اندازه‌گیری نکردید! علت عدم اندازه‌گیری قله گرگش که به قول دکتر نصیری قله‌ای وحشی بود، دشواری صعود به آن بود. بنابراین پس از مدتها تیم‌های کوهنوردی از راه‌های مختلف به کمک مردم محلی و بومی به قله صعود کردند چرا که تنها تا ارتفاع دو هزار و 900 متر می‌توان با وسیله نقلیه صعود کرد و تا نوک قله باید پیاده یا با قاطر می‌رفتیم. در حال حاضر هم نزدیک به 70 تن تجهیزات در قله گرگش وجود دارد.

وی افزود: همچنین برای انتخاب قله مناسب اندازه‌گیری‌های بسیار پیچیده صورت گرفت. از جمله آنها نصب یک سامانه تغییرات ریزدمایی مشتمل بر 150 سنسور بر روی شش دکل مختلف در قله‌های گرگش و دینوا بود که تجهیزات لازم در بخش توسعه و فناوری پژوهشکده نجوم ساخته و در محل قله‌ها نصب شده است.

منصوری تصریح کرد: مطالعه تغییرات خیلی کوچک دما از مرتبه صدم درجه سانتی‌گراد در بازه‌های زمانی چند هزارم ثانیه به مدت چند ماه انجام شده تا به تصمیم‌گیری در مورد مکان دقیق نصب تلسکوپ در قله و همچنین ارتفاع نصب آینه اصلی از سطح قله کمک کند. این پارامتر ارتباط مستقیمی با تلاطم‌جو در محل نصب حسگرها دارد. در غیاب موانع موضعی، جریان هوا آرام و بی‌تلاطم است. وجود موانع طبیعی باعث ایجاد تلاطم در لایه‌های جو مجاور سطح قله می‌شود. همچنین جذب تابش خورشید در روز و تابش مجدد آن به صورت گرما از سطح قله و تجهیزات در شب هم تلاطمی در لایه‌های نزدیک سطح قله ایجاد می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: در حال حاضر از مرحله مکان‌یابی خارج و به مرحله پایش مکان رسیده‌ایم تا اطلاعات دقیق‌تری نسبت به قله کسب کنیم. حتی پس از نصب تلسکوپ این نوع اندازه‌گیری‌ها ادامه خواهد داشت چرا که به نوع و چگونگی رصد در آینده کمک می‌کند.

مجری طرح رصدخانه ملی ایران با بیان این که در حال حاضر پایش دید هم انجام می‌شود، گفت: در فاز دوم اندازه‌گیری‌های فنی مرتبط با دید نجومی، تجهیزات و نرم افزارهای رایانه‌ای لازم تهیه و یا طراحی و ساخته شده است. تا کنون اندازه‌گیری دید در ارتفاع‌های سه و شش متری بالاتر از قله‌های نجومی ایران (دینوا و گرگش) صورت گرفته است.

وی ادامه داد: در حال حاضر ساخت جاده برای دسترسی به نوک قله آ‌غاز شده است که متخصصان راهسازی وزارت راه و ترابری با کمک استانداری اصفهان و فرمانداری کاشان در حال انجام این عملیات است.