ظهور ایده‌های خلاقانه در مسیر علم

وقتی برای نخستین بار در حدود 3 قرن پیش صحبت از علم به میان آمد به عنوان بازتابی در برابر آنچه در دنیای آن روز تحت عنوان تخیلات، خرافات و عقاید بی‌پایه و اساس در بین جوامع مختلف گسترش یافته بود، مطرح شد. اگرچه در قرن‌های گذشته انسان‌ها توانسته‌اند به کمک حقایق علمی از بسیاری عوامل تاثیرگذار بر پدیده‌های مادی عالم واقع پرده بردارند اما متاسفانه هنوز نتوانسته‌اند به عوامل زیرساختی تاثیرگذار در فرآیندهایی که در شکل‌گیری این پدیده‌ها نقش دارند، دست یابند و به این ترتیب می‌توان گفت که پیش از این، علم به جای کشف عوامل اساسی و بنیادی موثر در بروز پدیده‌های دنیای اطراف، انسان‌ها، عوامل فردی و ثانویه را هدف قرار داده بوده است.

در سال‌های اخیر در مقایسه با سال‌های پیش از ظهور علم در ابعاد مختلف زندگی، شاهد تغییرات چشمگیر و قابل توجهی جهت بهبود وضعیت زندگی انسان‌ها بوده‌ایم و اگر فناوری‌های دنیای امروز را در مقایسه با دستاوردهای علمی پیشین مورد مقایسه قرار دهیم، بی‌شک متوجه این موضوع خواهیم شد که دستاوردهای علمی محققان و دانشمندان، بسیاری از موانع و محدودیت‌های پیشین در زندگی ما انسان‌ها را از میان برداشته است اما حقیقت این است که ارتباطات اینترنتی، سیستم‌های راهیاب ماهواره‌‌ای و بسیاری از دیگر فناوری‌های مشابه از جمله مهم‌ترین دستاوردهای بشر در طول تاریخ علم هستند که به نظر می‌رسد می‌توانند نقش بسیار مهمی در تغییر شرایط محیط زندگی ما انسان‌ها داشته باشند. اگر به پیشگویی و آینده‌نگری علاقمند هستید و دوست دارید درباره آینده‌ای که پیش رو دارید اطلاعاتی را کسب کنید، بهترین کار این است که به سراغ یک دانشمند بروید. بدون تردید او بهترین کسی است که می‌تواند تصویری از دنیای آینده را پیش روی شما به تصویر بکشد. اگر بخواهیم دورنمایی از آینده علم را نظاره‌گر باشیم، باید ایده‌هایی در زمینه‌های مختلف از فضا و کیهان‌شناسی و پدیده‌های مرتبط با تغییرات آب و هوایی تا پیشرفت‌های به دست‌ آمده در زمینه خودشناسی در اختیار داشته باشیم که از مهم‌ترین اجزا در بنا نهادن آینده علم محسوب می‌شوند. اگر از هر دانشمندی بخواهیم دیدگاه‌های خود را درباره آینده علم بیان کند بدون تردید او از جایگاه خودش به این موضوع نگاه کرده و بر همین اساس نظریه متفاوتی را در این باره مطرح می‌کند. برای مثال اگر این سوال را از دانشمندی که در زمینه علم زمین‌شناسی تخصص دارد، بپرسیم او بر این باور خواهد بود که افزایش قابل توجه دمای زمین و یا پدیده‌هایی که تحت عنوان گرمایش جهانی از آن نام برده می‌شود و راهکارهای مقابله با آن از مهم‌ترین پدیده‌های علمی است که می‌تواند آینده زندگی ما انسان‌ها را تحت تاثیر خود قرار دهد و به این ترتیب در دنیایی که امروز سکونتگاه ساکنان این کره خاکی است، به ندرت می‌توانیم جایی برای سکنی‌گزیدن انسان‌ها بیابیم. آیا با تشدید پدیده گرمایش جهانی روزی مجبور خواهیم شد به سرزمین‌های سرد شمالی مهاجرت کنیم؟ این در حالی است که اگر فردی در زمینه علوم زیستی تحصیل کرده باشد، مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار در روند زندگی آینده انسان‌ها را تنوع و گوناگونی عوامل و بررسی در سطح دنیا و شناسایی عوامل بیماری‌زا از دیگر گونه‌های غیربیماری‌زا می‌داند و به این ترتیب در تلاش خواهد بود تا بتواند به دستاوردهای جدیدی در زمینه کشف علت بیماری‌ها و درمان آنها دست یابد تا از شیوع و گسترش بیماری‌ها در جوامع مختلف جلوگیری شود. اما آنچه مسلم است این است که اگر نگاهی به چشم‌انداز فناوری‌های نوین در دنیای امروز بیندازیم، می‌توانیم پیش‌بینی کنیم که تا 50 سال آینده، فناوری اطلاعات، فناوری‌های مبتنی بر علم ژنتیک، علوم شناختی و نانوفناوری از مهم‌ترین حوزه‌های علمی هستند که می‌توانند مسیر علم را تحت تاثیر خود قرار دهند.

با این اوصاف باید پذیرفت که ابررایانه‌ها در قرن 21 به عنوان جزیی جدایی‌ناپذیر از علم قدم به این عرصه گذاشته‌اند و به این ترتیب می‌توان به این نتیجه رسید که در آینده ماشین‌های هوشمند بتوانند در راه رسیدن به کشفیات جدید دنیای علم جایگزین انسان‌ها شوند. در آینده از نسل جدیدی از ماشین‌ها رونمایی خواهد شد که با ارائه فرضیات علمی، عصر جدیدی از تحقیقات را به نام خود رقم خواهند زد. امروز رایانه‌ها نقشی بنیادی را در جهت کمک به دانشمندان ایفا می‌کنند و بی‌شک انفجار دیجیتالی اطلاعات، ‌مهم‌ترین عاملی است که می‌تواند چشم‌انداز علم در دهه‌های آتی را تحت تاثیر خود قرار دهد. اگر عملکرد ابررایانه‌ها را با گذشته مقایسه کنیم، متوجه خواهیم شد که این ماشین‌ها از یک ابزار کاملا تحلیلی به نوعی ابزار فرضیه‌ساز مبدل شده‌اند که می‌توانند با کشف الگوها و روابط جدید در میان یافته‌های موجود در حوزه‌های مختلف علمی از پزشکی، زیست‌شناسی، شیمی تا ژنتیک و کیهان‌شناسی را دگرگون سازند. بنابراین کشف ارتباط بین اجرام سماوی و ساخت مدل‌هایی که شاید حتی رسیدن به آن در ذهن انسان نیز امکان‌پذیر نباشد، ذخیره میلیون‌ها توالی DNA در یک پایگاه اطلاعاتی مانند بانک ژن و شناخت جهش‌های تاثیرگذار در بروز ناهنجاری‌ها و بیماری‌های ژنتیکی از جمله تحولاتی است که می‌توان آن را پیامد ناشی از ارائه فرضیات جدید در مسیر علم به شمار آورد که چهره جدیدی را در مسیر آینده تحقیقات رقم خواهد زد.

زمان در حال سپری شدن است و به موازات آن و به عبارتی دیگر با گذشت زمان، علم نیز در حال تغییر و تحول خواهد بود. از آنجا که هر گونه اختراع یا ابداع جدیدی در مسیر علم می‌تواند زندگی ما انسان‌ها را به نحو موثری تحت تاثیر خود قرار دهد، بنابراین هر گونه اخبار جدیدی که در حوزه علم و فناوری اعلام می‌شود، می‌تواند دربردارنده پیشگویی‌های جدیدی درباره مسیر جدید حرکت علم در آینده باشد. یک تحول جدید در این مسیر می‌تواند همه ابعاد زندگی از چگونگی برقراری ارتباط بین افراد تا شیوه پخت و پز غذاها را نیز تحت تاثیر قرار داده و متحول سازد. در دنیای علم و فناوری هر گونه تحولات و نوآوری‌هایی که از آن صحبت به میان خواهد آمد به دقت مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد تا بتواند بهترین راهکارها و امکانات را پیش روی کاربران خود قرار دهد. به این ترتیب علاوه بر این‌که کارایی بسیاری از فرآیندهای علمی افزایش خواهد یافت، مدت زمان لازم برای انجام چنین فرآیندهایی نیز با کاهش قابل توجهی مواجه خواهد شد. بنابراین بدون این‌که خودمان متوجه این موضوع شده باشیم، یافته‌های جدید علمی را مورد استفاده قرار خواهیم داد تا به این طریق بتوانیم ایده‌ها و پیامدهای مطلوب ناشی از این یافته‌ها را دریابیم. در هر زمان و مکانی از طریق تلویزیون، اینترنت، کتاب و مجلات می‌توانیم از یافته‌های علمی جدید مطلع شویم. ایده‌های جدیدی که امروز از آنها صحبت می‌شود دربردارنده مفاهیمی است که می‌تواند تا صدها سال بعد نیز در زمینه‌های مختلف کاربرد داشته باشد. در دنیای امروز وقتی ایده‌ای نو در ذهن فردی شکل می‌گیرد، وی آن را به نام خود ثبت می‌کند و به این ترتیب استفاده از آن را برای میلیون‌ها فرد دیگر امکان‌پذیر خواهد کرد. هر تحول جدیدی در مسیر علم، مدیون ایده‌ها و نظریات جدیدی است که توسط گروهی از دانشمندان و محققان مطرح می‌شود که سرانجام منجر به دستیابی به ابداعات مختلفی نظیر ساخت وسایل الکترونیکی، ارائه یک فرآیند جدید، ساخت مواد جدید یا ساخت دستگاه‌ها و ماشین‌آلات بسیار پیشرفته خواهد شد. برخی از این نوآوری‌ها، نیازهای ابتدایی ما انسان‌ها را برآورده می‌سازند و برخی دیگر نیز زاییده خلاقیت‌های فردی هستند که تنها ابعاد اجتماعی و اقتصادی آنها مورد توجه است و این‌که صرفا به منظور افزایش رفاه و آسایش انسان‌ها مطرح شده‌اند. اما آنچه مسلم است این است که هر هدفی که در پشت پرده این نوآوری‌ها و ایده‌های خلاقانه نهفته باشد، بدیهی است نقش بسیار مهمی را در زندگی ما انسان‌ها ایفا می‌کند و به موازات این‌که نیازهای ما انسان‌ها را برآورده ساخته و رفاه و آسایش بیشتری را برای زندگی ما تامین خواهند کرد ما مسیر تحولات علمی در زمینه‌های مختلف نظیر علوم مرتبط با زندگی، انسان‌ها، علوم زیستی، اکولوژیکی، فیزیکی، فضایی و... تحت تاثیر خود قرار می‌دهند.

اگر نگاهی به گذشته بیندازید به روشنی درمی‌یابید که از زمان ظهور علم تا امروز شاهد اختراعات و نوآوری‌های متعددی در حوزه علوم مختلف بوده‌ایم و این در حالی است که همچنان در انتظار بهره‌برداری از یافته‌های جدیدی در این حوزه‌ها هستیم که در حقیقت آینده دنیا و همچنین آینده زندگی انسان‌ها را در این کره خاکی رقم خواهد زد. اما اگر کمی دقت کنیم، متوجه خواهیم شد که در این میان ایده‌ها و نظریات جدیدی که در حوزه علوم رایانه مطرح شده این ویژگی را دارند که بتوانند نه تنها سیر علم، بلکه سیر زندگی آینده ما انسان‌ها را دستخوش تحولاتی شگرف سازند.

به این ترتیب برخی محققان بر این باورند که رایانه، مادر همه تحولاتی خواهد بود که در آینده شاهد آن خواهیم بود. برای مثال رایانه تنها حوزه‌ای از علم است که می‌تواند مانع فروپاشی تمدن انسانی شده یا همانند نوعی طب پیشگیری در زمینه علوم مرتبط با پدیده‌های جوی و آب و هوایی عمل کند. این ایده‌ها به ما کمک می‌کند تا بتوانیم تغییرات آب و هوایی در سطح زمین را شناسایی کنیم و تاثیر وقوع پدیده‌های اقیانوسی در این تغییرات را مورد بررسی قرار دهیم. چنانچه در گذشته نیز چنین تغییرات مشابهی را تجربه کرده‌ایم و صدها یا هزاران تغییر ناشی از گسترش تحولات علمی در حوزه رایانه را می‌توانیم پیش‌بینی کنیم که می‌توانند از تاثیر قابل توجهی در شکل‌گیری مسیر علم در آینده برخوردار باشند.

آیا فکر می‌کنید ما انسان‌ها امروز در عصر فناوری‌های پیشرفته و مدرن یا به اصطلاح همان Hi-tech زندگی می‌کنیم؟ اگر زندگی امروز خود را با دنیایی که در آینده پیش روی انسان‌ها قرار دارد، مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که هنوز راهی طولانی برای رسیدن به عصر فناوری‌های پیشرفته پیش رو دارید. تصور کنید که روزی به منبعی بسیار ارزان‌قیمت و قابل اطمینان برای تامین انرژی دسترسی داشته باشیم که حتی بتوانیم آن را برای سالیان طولانی ذخیره کنیم یا این که روزی بتوانیم تنها با ضربه زدن به یک کلید، بیماری‌هایی نظیر پارکینسون و آلزایمر را درمان کنیم یا این که برای هر فردی داروهایی را تجویز کنیم که با توجه به نیازمندی‌های خاص او و تنها برای خود آن فرد تهیه شده باشند. امروز موسسات، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی متعددی در سطح دنیا در تلاش هستند تا بتوانند به یافته‌هایی دست یابند که شاید شما پیش از این درباره آن حتی یک کلمه هم نشنیده باشید. اگر بخواهیم فهرستی از ایده‌هایی که می‌توانند در آینده نه چندان دور ابعاد مختلف زندگی انسان‌ها و حتی مسیر پیشرفت علم در دستیابی به ناشناخته‌های دنیای اطراف ما را تحت تاثیر خود قرار دهند، بی‌شک باید از میان گزینه‌های متعددی دست به انتخاب بزنیم اما آنچه مسلم است این است که در این میان برخی از آنها در مقایسه با دیگر ایده‌های مطرح شده، اهمیت بیشتری دارند و به نظر می‌رسد که از تاثیرگذاری بیشتری نیز برخوردار باشند. یکی از مهم‌ترین و کاربردی‌ترین ایده‌های خلاقانه تاثیرگذار در حوزه علم، ایده‌هایی است که در زمینه نوروتکنولوژی یا به عبارتی در زمینه فناوری‌های مرتبط با تجزیه و تحلیل و تاثیرگذاری سیستم عصبی بدن بویژه مغز عمل می‌کنند.

تصور کنید که به بیماری پارکینسون مبتلا شده‌اید بنابراین بر اثر ابتلا به این بیماری بتدریج کنترل بدن خود را از دست خواهید داد یا این‌که با فردی زندگی می‌کنید که به طور مداوم دچار حملات صرع می‌شود. آیا اگر می‌توانستید با پیوند مغز از علائم و عوارض ناشی از ابتلا به این بیماری‌ها برای همیشه جان سالم به در ببرید، چنین کاری را انجام نمی‌دادید؟

نوروتکنولوژی موضوع جدیدی در زمینه تحقیقات علمی است که با این هدف مطرح شده و این فناوری‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌‌اند که در فرآیندی مشابه کاشت حلزونی گوش برای تقویت سیستم شنوایی، مغز را تحریک می‌کنند.

در این روش پزشک معالج با فعال و غیرفعال کردن سلول‌های مغز بوسیله نور و از طریق فرآیندهای مبتنی بر نوروتکنولوژی، بیماری‌های ناشی از ضعف عملکرد مسیرهای انتقال پیام عصبی را در مغز درمان می‌کند. به نظر می‌رسد این فناوری‌ها بتوانند بیماری‌های غیرقابل درمان مانند پارکینسون و صرع را تحت تاثیر قرار دهند. تصور کنید روزی پزشکان بتوانند با استفاده از اطلاعات ذخیره‌شده در DNA چگونگی روند فرآیند پیری را شناسایی و یا این‌که بر این اساس بهترین داروها را برای درمان بیماری شما تجویز کنند. به این ترتیب اگر فردی در معرض ابتلا به بیماری‌های قلبی یا ابتلا به نوعی سرطان قرار داشته باشد با استفاده از یک آزمایش ساده از DNA می‌توان او را از خطر مرگ و نابودی نجات داد.

در این روش که به عنوان بیونانوماتریکس از آن نام برده می‌شود، براساس نتایج به دست آمده از آزمون تعیین توانایی ژن‌ها در DNA پزشک معالج هر فردی، دارویی متناسب با بیماری و شرایط او تجویز می‌کند. تصور کنید که به طور ناگهانی در شرایطی قرار گرفته باشید که به نوعی یک فاجعه محسوب می‌شود.

شهر، غرق در سیل شده است، ساختمان‌ها در میان انبوهی از شعله‌های آتش می‌سوزند، جریان برق قطع شده است و ارتباطات اینترنتی از کار افتاده است و دیگر قادر به استفاده از امکانات و خدمات گوشی تلفن همراه خود نیستید. چگونه می‌خواهید از حال دوستان یا اقوامتان باخبر شوید. یا این‌که چگونه می‌خواهید از نیروهای امدادی کمک درخواست کنید؟ اگر در چنین شرایطی به مراقبت‌های پزشکی نیاز داشته باشید، چه باید بکنید؟ سیستم‌های ارتباطی مبتنی بر فناوری بی‌سیم امکاناتی را در اختیار مسوولان و مقامات امنیتی قرار می‌دهند تا بتوانند از طریق این شبکه‌های ارتباطی در شرایط بحرانی تصمیمات لازم را اتخاذ کنند. بی‌شک دستیابی به چنین امکاناتی بیش از پیش زندگی ما را تحت تاثیر فناوری‌های جدید قرار خواهند داد. موضوع استفاده از منابع تجدیدپذیر انرژی از جمله دیگر موضوعات مهمی است که از سال‌ها پیش ذهن عده‌ زیادی از افراد را به خود مشغول کرده است.

اگر بتوانیم از طریق راهکارهای جدید، از انرژی منابعی مانند باد و خورشید استفاده کنیم بسیاری از موانع و محدودیت‌ها از میان برداشته خواهد شد، اگرچه ظهور شبکه‌های هوشمند به منظور استفاده بهینه از انرژی تا حدودی این موانع و محدودیت‌ها را از میان برداشته است اما هنوز هم نمی‌توانیم در این زمینه بدون هیچ محدودیتی گام برداریم. همه ما می‌دانیم که خورشید در ساعاتی می‌تابد که هنوز میزان مصرف انرژی در طول روز به اوج خود نرسیده است. یا اگر وزش باد متوقف شود، دیگر قادر به استفاده از انرژی‌ها نخواهیم بود، به همین دلیل جایگزینی انرژی بادی و خورشیدی به جای دیگر منابع انرژی نمی‌تواند راهکار مطمئن و قابل اطمینانی باشد.

نسل جدید باتری‌ها که انرژی‌ آنها به گونه‌ای متفاوت تامین خواهد شد، از دیگر ایده‌هایی خواهد بود که در آینده‌ای نه‌چندان دور مسیر حرکت علم در زمینه‌های مختلف را تسهیل خواهد کرد. در حال حاضر دیدگاه‌های متفاوتی درباره استفاده از ترکیبات مختلف در نسل جدید باتری‌ها مطرح شده که میزان کارایی آنها در حال بررسی است. نسل جدید باتری‌ها که تا 5 سال آینده به بازار عرضه خواهد شد از مهم‌ترین ایده‌های تاثیرگذار در فرضیه‌های علمی هستند. با ظهور فناوری‌های جدید که برگرفته از ایده‌ها و تفکرات خلاقانه ما انسان‌ها هستند با اطمینان بیشتری برای زندگی گام برمی‌داریم. هر ابداع جدیدی مقدمه ظهور نوآوری جدید دیگری است که مرزها و محدودیت‌های پیشین را از میان برخواهد داشت و اگر بتوانیم این محدودیت‌ها را از میان برداریم بی‌شک می‌توانیم آزادانه‌تر در مسیر علم حرکت کرده و به دستاوردهای جدیدتری دست یابیم.