نقش حمل و نقل ریلی در ساماندهی مشکلات اقتصادی

از جمله عوامل عدم استفاده مطلوب از استعدادها و ظرفیت‌های این استان‌ها عبارتند از:

عدم اتصال این استان‌ها به شبکه ریلی مناسب، کمبود نیروهای متخصص و باتجربه در آن استان‌ها و عدم تمایل خانواده‌ها جهت سکونت در آن استان‌ها به دلیل نداشتن سیستم حمل و نقل سریع و مطمئن است، در واقع عوامل یاد شده و عوامل متعدد دیگر دست به دست هم داده و سرمایه‌گذاری در این استان‌ها را کاهش داده است.

توسعه ریلی به دلایلی که توضیح داده می‌شود منجر به تمرکز بیشتر جمعیت و امکانات در این استان‌ها شده و شهرها را به هم نزدیک می‌کند و هرچه سرعت قطارها بیشتر باشد فاصله شهرها کمتر و سرعت توسعه در نقاط مختلف بیشتر خواهد شد. ایران نه مثل آمریکا پهناور است که مجبور به تمرکز بر حمل و نقل هوایی شود و نه مثل کشورهای اروپایی کوچک است که خودرو بیشترین سهم را در جابه‌جایی داشته باشد هر چند در اروپا نیز حمل و نقل ریلی جایگاه ویژه‌ای دارد لذا برای کشوری چون ایران حمل و نقل ریلی بهترین شیوه حمل و نقل است.

تقاضا و مهاجرت‌های بی‌رویه به شهرهای بزرگ در حال حاضر تبدیل به معضلی شده است که در صورت وجود زیرساخت‌های مناسب و توزیع مناسب آن می‌توان تقاضای سکونت در شهرهای بزرگ را کاهش داد. در حال حاضر اجاره یک واحد مسکونی 70 متری در تهران بطور متوسط ماهانه حدود 600 هزار تومان است، حقوق متوسط کارمندان و کارگران حدود 700 هزار تومان در ماه است و چنانچه این کارمندان و کارگران بخواهند در نقاط ارزانقیمت شهر تهران و کلانشهرها مسکن اجاره کنند باید حدود 60 تا 70 درصد از حقوق خود را بابت اجاره پرداخت کنند، مابقی هزینه‌های زندگی از قبیل پوشاک، غذا، آب، برق، تلفن و هزینه‌های تردد 30 تا 40 درصد از هزینه زندگی را در بر می‌گیرد. یعنی حداقل 450 هزار تومان از حقوق صرف اجاره می‌شود و 250 تا300 هزار تومان برای بقیه مخارج زندگی باقی می‌ماند.

در مقایسه چنانچه شما بخواهید در یکی از شهرهای بزرگ کشورهای اروپایی یا آمریکایی زندگی کنید هزینه خرید یک واحد مسکونی 100 متری تازه ساخت مبله با امکانات مورد نیاز 110 میلیون تومان است و یک واحد مسکونی کوچک‌تر غیر مبله را می‌توان با 80 میلیون تومان خریداری کرد که 15 درصد آن بصورت نقد و 85 درصد بصورت وام 15 ساله با بهره کمتر از 3 درصد می‌باشد؛ یعنی با مبلغ حدود 15 میلیون تومان می‌توان یک واحد مسکونی مناسب در یکی از شهرهای پیشرفته اروپایی خریداری کرد. واحد‌های مسکونی آن کشورها آنچنان محکم و براساس اصول علمی ساخته شده‌اند که تا بیش از 50 سال عمر مفید دارند در حالی که عمر مفید اکثر واحد‌های مسکونی ما حدود نصف آنهاست و قیمت نیز بسیار بالاست. حتی در شرایط کنونی که رشد قیمت مسکن در 2 سال گذشته متوقف شده باز هم قیمت‌ها بسیار بالاتر از حد منطقی است. با توسعه ریلی و کاهش تقاضا در شهرهای بزرگ قیمت‌ها نیز کنترل خواهد شد.

شهرهای بزرگ به دلیل داشتن امکانات، فرصت‌های شغلی و وجود تاسیساتی چون بیمارستان‌های مجهز و پزشکان مجرب، امکانات تفریحی بیشتر، دسترسی آسان‌تر به امکانات مورد نیاز، جاذبه‌ای را برای افزایش تقاضای زندگی ایجاد کرده است؛ امکاناتی که در شهرهای کوچک کمتر وجود دارد.

این در حالی است که اگر بتوان امکان دسترسی مردم را از طریق ایجاد زیرساخت‌ها به گونه‌ای فراهم کرد که مردم بتوانند با هزینه مناسب و در زمان کوتاه با امنیت و آسایش به شهرهای بزرگ سفر کنند انگیزه جهت سکونت در این شهرها کاهش می‌یابد چرا که بسیاری از شهرهای کوچک نزدیک به کلانشهر‌ها از مزیت‌های ویژه‌ای برخوردارند که از جمله آنها عبارتند از هوای پاک، آب مناسب، هزینه‌های کمتر زندگی و هزینه کم مسکن، لذا بسیاری از افرادی که سطح درآمد کم دارند، می‌توانند در این شهرها زندگی راحتی داشته باشند. از سوی دیگر با کاهش تقاضا رشد قیمت مسکن در کلانشهرها نیز کنترل می‌شود و خرید مسکن در شهرهای بزرگ به امید یک سرمایه‌گذاری بسیار جذاب نیز کمتر خواهد شد و سرمایه‌ها به سمت بخش‌های مولد و محرک اقتصاد حرکت خواهد کرد.

در عین حال، حمل و نقل جاده‌ای از طریق خودرو‌های شخصی گران و خسته‌کننده است و خطر تصادف نیز دائم سرنشینان خود را تهدید می‌کند چرا که سالانه 300 هزار نفر در جاده‌های ایران کشته و زخمی می‌شوند. ضمن این که سفر با اتوبوس نیز علاوه بر خطر حوادث جاده‌ای خسته کننده است. بنابراین قطار‌های پر سرعت به دلیل امنیت بسیار بالا و سرعت زیاد و هزینه کم، بهترین و جذاب‌ترین شیوه حمل و نقل مسافری می‌باشند. قطارهای پر سرعت می‌توانند مسیر تهران تا قم را در مدت 45 دقیقه و با هزینه کم طی کنند.

چنانچه شرکت قطارهای مسافری رجا به بخش غیر دولتی واگذار شود و واگن و لوکوموتیو‌های مناسب برای آن تهیه شود این شرکت می‌تواند سالانه بیش از 100 میلیون مسافر جابه‌جا نماید. برای نیل به این هدف می‌بایست شرکت راه‌آهن نسبت به رفع موانع موجود اقدام نماید و اجازه سیر در هر بلاک را به 2 تا 3 بار در روز برساند که این عمل جز با به‌کارگیری مدیران و کارشناسان خبره و نصب علائم و تجهیزات مورد نیاز و مدیریت فوق علمی محقق نخواهد شد. چنانچه تمهیدات یاد شده بکار گرفته شود مسافران از فاصله 150 کیلومتری شهرهای بزرگ می‌توانند در مدت یک ساعت و با هزینه کم با امنیت کامل هر روز به شهرهای بزرگ سفر کنند. با استفاده از قطارهای پرسرعت مردم شهرهای بندری از جمله بندر عباس و بوشهر می‌توانند در مدت کوتاهی با امنیت و هزینه کم در پایان هر هفته به شهرها و مناطق دیدنی و تفریحی مسافرت کنند و در شهرهای بندری که پتانسیل اشتغالزایی بالایی دارد زندگی کنند. به این ترتیب به مرور جمعیت شهرهای بندری افزایش می‌یابد و توسعه و آبادانی و جذب سرمایه‌گذاری در آن مناطق افزایش خواهد یافت. شهرهای بندری قابلیت ایجاد میلیون‌ها شغل پر درآمد برای هموطنان را دارند اما به دلیل کمبود امکانات تفریحی و پزشکی و گرمای هوا با وجود قدمت زیاد همچنان کم جمعیت هستند و خانواده‌ها کمتر رغبت به سکونت در آن شهرها دارند اما وقتی خانواده‌ها مشاهده کنند که با قطارهای پر سرعت می‌توانند هر هفته با اقوام و نزدیکان خود در شهرهای مرکزی رفت و آمد داشته باشند و با قطارهای پر سرعت شهرهای دور به هم نزدیک می‌شوند انگیزه زندگی در شهرهایی که ظرفیت اشتغال و درآمدزایی در آنها بالاست افزایش خواهد یافت. به عنوان مثال شهرهای عسلویه و بنادر کوچک نفتی و غیرنفتی نیز توسعه خواهند یافت و به این ترتیب اقتدار ایران در حوزه دریایی و بندری نیز به وضعیت مطلوب‌تری خواهد رسید. وقتی سرمایه‌گذاران اصفهانی و شیرازی و یزدی و کرمانی و... بتوانند با قطارهای پر سرعت با امنیت و آرامش در مدت 3 ساعت هر روزه بین بنادر ترددکنند انگیزه جهت سرمایه‌گذاری در شهرهای پر ظرفیت بندری به‌شدت افزایش می‌یابد. در بنادر شمال نیز همین وضعیت ایجاد می‌شود یعنی مردم ساکن در چالوس، نوشهر، ساری، آستارا و دیگر شهرهای بندری با قطار‌های پر سرعت می‌توانند در مدت کمتر از 2 ساعت به تهران و قزوین و زنجان سفر نمایند در این صورت زندگی در شهرها و حتی روستاهای شمالی جذابیت بیشتری خواهد یافت و جذب سرمایه‌گذاری در آن مناطق نیز بیشتر می‌شود.

هم اکنون به واگن‌های رجا در 24 ساعت فقط یک بار اجازه سیر داده می‌شود. اما در برخی کشورهای دیگر با مدیریت صحیح بر خطوط ریلی در 24 ساعت 2 یا 3 بار اجازه تردد در یک بلاک داده می‌شود(برای برنامه‌ریزی خطوط آنها را در فاصله‌های معین بلاک‌بندی می‌کنند مثلا مشخص می‌کنند که از نقطه شروع تا فاصله 100 کیلومتری یک بلاک است و تا وقتی قطار اول از آن بلاک عبور نکند اجازه حرکت به قطار دوم داده نمی‌شود) در صورت مدیریت صحیح خطوط و اجازه سیر 2 قطار در هر بلاک میزان جابه‌جایی مسافر به دو برابر افزایش می‌یابد یعنی شرکتی مانند رجا بجای جابجایی 27 میلیون مسافر در طول سال می‌تواند 54 میلیون مسافر جابه‌جا کند در این صورت قیمت بلیت قطارهای پرسرعت نیز قابل کاهش خواهد بود. یعنی قطار پرسرعت به‌جای دریافت 20هزار تومان در مسیر 800 کیلومتری می‌تواند حدود 10 هزار تومان کرایه دریافت کند.

مصرف انرژی قطار مسافری 20 درصد کمتر از اتوبوس و 400 درصد کمتر از خودروهای شخصی است(با درنظر گرفتن متوسط 3 سرنشین برای سفرهای کوتاه و بلند خودروهای شخصی)، سالانه حدود یک میلیارد سفر بین شهری در ایران انجام می‌شود و طول متوسط هر سفر 185 کیلومتر است. بخش عمده این سفرها(حدود 70درصد) توسط خودروهای شخصی انجام می‌شود چنانچه 50 درصد از این سفرها به سمت قطارهای مسافری سوق داده شوند سالانه حدود 4 میلیارد دلار صرفه‌جویی در مصرف انرژی به عمل خواهد آمد و تعداد کشته و مجروهان جاده‌ای که 300 هزار نفر در سال می‌باشد به کمتر از نصف کاهش یافته و هزینه تصادفات جاده‌ای که 18 میلیارد دلار در سال برآورد شده نیز به همین نسبت کاهش خواهد یافت.

سیدحسین میرافضلی / جام‌جم