مدیریت صحیح انرژی در سایه توسعه انسانی

تامین انرژی پاک و قابل دسترس، مساله‌ای جهانی است، زیرا این امر شالوده فراهم‌سازی نیازهای اولیه‌ای چون غذا، آب، بهداشت عمومی و سرپناه را تشکیل می‌دهد و تامین گرما، نور، حرکت و جابه‌جایی را که بنیان رشد اقتصادی و پیشرفت اجتماعی محسوب می‌شود، میسر می‌سازد.

گروه مطالعات توسعه پایدار و محیط زیست مرکز تحقیقات استراتژیک، در تحقیقی به اخلاق تامین انرژی در جهان می‌پردازد. در این گزارش آمده است: تامین انرژی مساله‌ای جهانی است، اما مصرف آن موضوعی محلی است، از این رو مدیریت تامین انرژی مستلزم تفاهم جمعی و اقدام محلی است.

احتیاجات و فرهنگ محلی اتخاذ مسیرهای مختلفی را از تولید تا مصرف انرژی ایجاب می‌کند، آن هم با ذی‌نفعان متنوعی که هر کدام اهداف خاص خود را دارند. اقتصادهای ثروتمند از مصرف سوخت‌های فسیلی نفع می‌برند، ولی انتشار مواد کربنی حاصل از مصرف این سوخت‌ها بر برخی از آسیب‌پذیرترین جوامع در توسعه‌یافته‌ترین کشورها اثرگذار است که نشانه‌های بارز آن به صورت تغییرات آب و هوایی قابل رویت است.

طبق برآورد سازمان بهداشت جهانی در دهه گذشته بیش از 150 هزار مورد مرگ و میر ناشی از تغییرات اقلیمی در جهان رخ داده که از این میزان، کمتر از 800 هزار مورد ناشی از سوءتغذیه، حدود 50 هزار مورد ناشی از ا بتلا به اسهال و کمتر از 20 هزار مورد ناشی از ابتلا به مالاریا بوده است. به این ترتیب اثرات اقلیمی نه قابل انتساب مستقیم و نه منحصر به فرد هستند، بلکه فشاری مضاعف بر مشکلات عمده به شمار می‌رود که در بسیاری از این حوزه‌ها راه حل موجود است، اما به طورکامل اجرا نمی‌شود و اگرچه شاهد نگرانی و اقدام جمعی بیشتری در این زمینه هستیم، ولی به نظر می‌رسد با افزایش سطح همکاری‌ها بین بخش‌های تجاری، دولت‌ها و جامعه می‌توان از این روند جلوگیری کرد.

جامعه باید اثرات تقاضای خود را برای انرژی در نظر بگیرد و نقطه شروع این کار داشتن نگاه باز به اثرات احتمالی ناشی از مصرف انرژی است. این اثرات پیش‌بینی‌هایی غیرقطعی درباره آینده‌ای مبهم است که بر پایه درک علمی رو به تکامل ما صورت می‌گیرد.

باید مراقب باشیم خیلی در مورد آینده با قاطعیت سخن نگوییم، ولی از انجام اقدامات مقتضی نیز نباید غلفت کرد که در این رابطه نقطه شروع درک اثرات است، به طوری که جوامع بتوانند براساس بهترین درک فعلی خود از نیازهای متضاد به تخصیص منابع و اتخاذ گزینه‌های استراتژیک مبادرت ورزند.

طبق آمار ارائه شده از سوی سازمان بین‌المللی انرژی، سوخت فسیلی حدود 80 درصد انرژی اولیه را در دهه گذشته تامین کرده است که این رقم پیوسته در حال تغییر است. امروز انرژی هسته‌ای دوباره به گزینه سوختی پاره‌ای از کشورها تبدیل شده و بسیاری دولت‌ها باردیگر توجه خود را به سمت بازده انرژی، منابع تجدیدپذیر و سوخت‌های زیستی معطوف داشته‌اند. در حالی که این تغییر دائمی بازتاب طیف وسیعی از مسائل و نگرانی‌هاست، امنیت انرژی در کنار اثرات انتشار مواد آلاینده برای بسیاری کشورها از محدودیت برخوردار است.

برای رفع احتیاج دنیا به رشد اقتصادی و پیشرفت اجتماعی، کمبود اساسی در زمینه انرژی وجود ندارد. ما دست‌کم با میزان مصرف فعلی برای 40 سال ذخایر نفتی، برای 60 سال ذخایر گاز با توجه به ظرفیت‌های مثبت کشف نشده و لااقل برای 200 سال ذخیره زغال سنگ داریم.

مقادیر معتنابهی نفت و گاز غیرمتعارف مانند هیدرات‌های گاز و نفت سنگین نیز وجود دارد، از سوی دیگر بخش تولید برق حدود 40 درصد از کل انرژی اولیه به دست آمده از مجموعه‌ای از منابع مختلف را مصرف می‌کند در حالی که سهم بخش حمل و نقل حدود 20 درصد است، ولی این بخش تقریبا به طور کامل وابسته به نفت است.

مردم سال‌هاست نگران پایان‌پذیر بودن ذخایر نفتی‌اند، هرچند برای جبران تولید شاهد رشد آنها هستیم.ذخایر نفتی شناخته شده فعلی حدود 1200 میلیارد بشکه است که با میزان فعلی مصرف دست‌کم تا 40 سال دیگر دوام خواهد آورد؛ در نتیجه فضای نسبتا اندکی برای رشد باقی می‌گذارد.

انرژی، لازمه و پیش نیاز پیشرفت اجتماعی و توسعه اقتصادی است. انرژی، نیازهای اولیه انسان به آب، غذا و سرپناه را تامین می‌کند و فراهم‌کننده گرما، حرکت و قدرت محرکه‌ای است که از طریق امکان‌پذیر ساختن اشتغال، آموزش و بهداشت شالوده پیشرفت اجتماعی محسوب می‌شود. عدم دسترسی به انرژی پاک موجب فقر غیرضروری میلیاردها انسان می‌شود. طبق برآورد سازمان جهانی انرژی، یک میلیارد و 600 میلیون نفر در کشورهای در حال توسعه در منازل خود از نعمت برق محرومند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بین مصرف سرانه انرژی و معیارهای سنجش توسعه، از قبیل شاخص توسعه انسانی که واحد سنجش احتمال طول عمر، آموزش وسطح زندگی است، رابطه‌ای روشن و واضح وجود دارد.

کشورهایی که میزان مصرف سرانه‌شان در سال معادل کمتر از 2 تن نفت باشد، از شاخص توسعه انسانی پایینی برخوردارند.

یک عامل کلیدی دیگر، توسعه شهرنشینی است که طی قرن گذشته جهان شاهد رشد بی‌سابقه این پدیده بوده است.

تامین انرژی لازم برای فراهم کردن سوخت این شهرها چالشی کلیدی در آینده خواهد بود، ضمن آن که تقاضای آنها برای طیف گسترده‌ای از منابع کلیدی نظیر آب، زمین قابل کشت، مواد کافی و چوب را هم نباید از نظر دور داشت. به این ترتیب برای حل مشکلات مربوط به امنیت تامین انرژی و نیز مسائل مربوط به محیط زیست، راه‌حل‌هایی از نظر تکنولوژیک وجود دارد که در مجموع به لحاظ اقتصادی قابل قبول هستند. به هر حال، با وجود ابهام و پیچیدگی‌های قابل توجه در راه‌حل‌ها در نهایت آنچه الزامی است، تعهد به انجام اقداماتی است که منجر به تامین انرژی به صورت عادلانه و با ملاحظات زیست‌محیطی خواهد شد.

الهام حسینی