بی‌مهری به کاروانسراهای بازار وکیل

به گزارش خبرنگار ما، 3 کاروانسرای شهری در ضلع شمال شرقی بازار وکیل به نام‌های روغنی، احمدی و گمرک وجود دارد که قدمتشان به دوره زندیه می‌رسد و همزمان با ساخت بازار وکیل شکل گرفته‌اند و هر یک دارای معماری منحصربه‌فرد و خاصی هستند. کاروانسراهایی که همچنان بخشی از کاربری خود را حفظ کرده‌اند و هم‌اکنون نیز جزئی از مراکز مهم عمده فروشی کالا در شیراز به شمار می‌روند. متاسفانه این کاروانسراها مانند بسیاری از آثار تاریخی فارس مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته‌اند به طوری که می‌توان به جای خالی کاشی‌های هفت‌رنگ و تاریخی این مجموعه و تخریب دیوارها و سردرهای قدیمی و حتی دخل و تصرف که حجره‌داران در معماری حجره‌ها انجام داده‌اند اشاره کرد. اما با وجود تمامی خسارت‌ها و تخریب‌هایی که طی سال‌های اخیر بر پیکر این آثار وارد شده هنوز هم زیبا و دیدنی هستند و با ورود به آنها نیز می‌توان تاریخ و هویت اصیل ایرانی را دید.

کاروانسراهای تاریخی

بازار وکیل مهم‌ترین و تاریخی‌ترین بازار شیراز است که در زمان کریم خان زند و در سال‌های (1193- 1172) هجری قمری در محله درب شاهزاده ساخته شده است. زیر بنای این بازار با در نظر گرفتن کاروانسراهای موجود به 24 هزار مترمربع می‌رسد. این بازار در سال 1351 به شماره 924 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

کاروانسرای روغنی: این کاروانسرا یکی از کاروانسراهای ضلع شمالی بازار وکیل است که وسعت صحن آن از دیگر کاروانسراهای بازار وکیل بیشتر است، اما به دلیل گسترش و احداث خیابان زند، قسمت جنوبی آن تخریب شده است. کاروانسرای روغنی دارای یک در قدیمی است که قدمتش به دوره زندیه می‌رسد و دارای یک راه ارتباطی با کاروانسراهای احمدی است.

به گفته دکتر صداقت کیش، در سال 1291 روزنامه‌ای به نام وقایع حکایت جانگداز از یزد به شیراز در این کاروانسرا منتشر می‌شود که هم اکنون نسخه اصلی این روزنامه در کتابخانه بریتانیا در شهر لندن نگهداری می‌شود.

کاروانسرای احمدی: کمی بالاتر از کاروانسرای روغنی، کاروانسرای دیگری در ضلع شمالی بازار وجود دارد که به کاروانسرای احمدی معروف است. این کاروانسرا به وسیله یک دالان با یک خم و پیچش از بازار جدا می‌شود. این دالان دارای سقفی گندمی است که روی آن با معرق کاری با کاشی‌های زرد آبی و مشکی تزئین شده است.

اما کاشی‌کاری لچکی‌های سر در حجره‌ها مربوط به دوران اختلاط با طرح‌های گلدان و پرنده مربوط به سال 1328 هجری قمری است.

این کاروانسرا هم‌اکنون به عمده فروشی لباس و پوشاک تبدیل شده است و به واسطه دری به کاروانسرای گمرک راه دارد که هم‌اکنون این راه ارتباطی مسدود است و برای ورود به کاروانسرای گمرک باید از بازار عبور کرد.

کاروانسرای گمرک: کاروانسرای گمرک که در فاصله 100 متری این کاروانسرا ست دارای در چوبی بزرگ و قدیمی است که مقرنس‌های پیچی دارد. راهرویی کوچک و یک جفت حجره موجود در آن حیاط کاروانسرا را به ورودی پیوند می‌دهد.

این کاروانسرا 2 طبقه است و در هر طبقه حجره‌هایی وجود دارد که سطح آنها اندکی از سطح زمین بالاتر است. حجره‌های طبقه اول دارای درهای بزرگی هستند و حجره‌های طبقه دوم در هر ضلع به وسیله یک در چوبی کوچک به دو قسمت تقسیم شده‌اند.

یکی از ویژگی‌های این کاروانسرا وجود حوض سنگی بزرگ در وسط آن است که لبه و پاشویه آن سنگ‌های حجاری شده می‌باشد و در نزدیکی آن نیز مسجدی ساخته شده که تاریخ ساخت آن به سال 1319 هجری قمری می‌رسد. بی‌شک کاروانسراهای مذکور تنها محل داد وستد مردم شیراز نیستند بلکه بناهایی هستند که با دیدنشان تاریخ در مقابل چشمانت زنده می‌شود.

کاروانسراهای بین راهی وقفی بودند

به گفته دکتر جمشید صداقت کیش، بازارها دارای کاروانسراهای شهری بودند که عمدتا یک‌طبقه ساخته می‌شدند. برخی از آنها در دوره صفویه به صورت 2 طبقه نیز ساخته شدند که در طبقه دوم محصولات آرایشی و بهداشتی به فروش می‌رسیده است و طبقه اول نیز محل نگهداری کالا و تخلیه بار بوده است. این فارس پژوه با اشاره به این‌که هم اکنون 12 کاروانسرای مخروبه از دوره هخامنشیان تا ساسانی در فارس وجود دارد، اظهار کرد: بیشتر کاروانسراهای بین راهی وقفی بوده‌اند و کاروانسراهای شهری نیز متعلق به حاکمان. وی گفت: کاروانسراهای شهری دارای اصطبل و باربند بوده‌اند که در مجاورت کاروانسراها ساخته می‌شدند و هم‌اکنون از بین رفته‌اند.