درمانگری ‌زنبورها ‌‌در ‌اعماق آب‌ها

ناگفته نماند بره موم ترکیبی است از رزین‌ها، موم‌های گیاهی و فلاونوئید‌ها که توسط زنبور ساخته می‌شود. بعلاوه در طب گیاهی از بره موم برای درمان سوختگی‌ها، جوش صورت، خراش‌ها، تبخال، ضرب دیدگی و التهاب‌های موجود در دهان، گلو یا سر استفاده می‌شود.

با این حال در دستاورد تازه‌ای محققان پژوهشکده آرتمیا و جانوران آبزی دانشگاه ارومیه نشان دادند عصاره الکلی بره موم زنبور عسل را می‌توان در درمان برخی بیماری‌های شایع آبزیان جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها کرد.

با این جایگزینی، مضرات استفاده از آنتی‌بیوتیک بسیار کاهش می‌یابد و علاوه بر مزایای زیست محیطی سبب افزایش رشد اقتصادی کشور نیز خواهد شد.

به همین بهانه با دکتر امیر توکمه‌چی، دکترای میکروب‌شناسی و عضو هیات علمی‌ دانشگاه ارومیه به گفتگو نشسته‌ایم.

محققان پژوهشکده آرتمیا و آبزیان دانشگاه ارومیه موفق شده‌اند برای پیشگیری و درمان بیماری‌های آبزیان از موم زنبورعسل استفاده کنند. انگیزه اولیه از استفاده دارویی درمانی از چنین ترکیبی چه بوده است؟

امروزه تامین غذای پروتئینی یکی از بزرگ‌ترین مشکلات بیشتر جوامع بشری به شمار می‌رود، در این خصوص پرورش آبزیان در کنار سایر دام‌های اهلی و طیور می‌تواند نقش مهمی‌در تامین غذای مورد نیاز انسان داشته باشد. برای استفاده بهینه از منابع اولیه و نیز دستیابی به حداکثر میزان تولید، چاره‌ای جز پرورش متراکم آبزیان نیست. اما در این شیوه پرورشی همواره خطر شیوع بیماری‌های مدیریتی و عفونی باکتریایی، ویروسی، قارچی و انگلی وجود دارد. معمولا پرورش‌دهندگان در اولین قدم برای مداوا و درمان ماهیان بیمار از انواع مختلف آنتی‌بیوتیک‌ها بدون توجه به مصارف انسانی و غیره استفاده می‌کنند.

استفاده طولانی‌مدت و مداوم آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر اثرات زیست محیطی باعث به وجود آمدن پدیده مقاومت آنتی‌بیوتیکی نیز در باکتری‌ها خواهد شد. این مساله استفاده بعدی آنتی‌بیوتیک‌ها را برای درمان بیماری‌های آبزیان و حتی بیماری‌های مشترک با مشکل مواجه خواهد کرد. از طرف دیگر باقی‌ماندن دارو در بافت‌های ماهیان مشکل دیگری است که سلامت فرد مصرف‌کننده را با خطر مواجه می‌سازد. هدف از بررسی حاضر، یافتن ترکیبات طبیعی ضد میکروبی بوده که بتوانند در مقابله با اثرات بیماری‌زا کارایی مناسبی داشته باشند بدون آن‌که از عوامل مخرب زیست محیطی بر آنها تاثیر بگذارد.

ترکیب مورد استفاده دقیقا چه نوع عصاره‌ای است و در آزمایشگاه باید چه مراحل ترکیبی و آماده‌سازی را برای اثربخشی مطلوب طی کند؟

بره موم زنبور عسل یا پروپولیس ترکیب پیچیده‌ای از مواد شیمیایی مختلف است که حشره هنگام جمع‌آوری رزین یا صمغ تراوش شده از جوانه یا تنه برخی درختان آن را تحت تاثیر آنزیم‌های موجود در بزاق تهیه می‌کند. در آزمایشگاه می‌توان عصاره‌های مختلفی از بره موم تهیه کرد، اما در این مطالعه از عصاره الکلی (اتانلی) استفاده شد. برای این منظور طبق روش استاندارد بره موم به تکه‌های کوچکی خرد و به کمک الکل 80 درصد، ظرف مدت 48 ساعت عصاره‌گیری انجام شد.

آیا در طب سنتی قدیم هم از چنین ترکیباتی در درمان بیماری‌های جانوران استفاده می‌شده است؟

سابقه استفاده از بره موم برای معالجه بیماری‌ها به زمان روم باستان برمی‌گردد، اما متاسفانه در حال حاضر اطلاعات علمی‌دقیقی در مورد پیشینه کاربرد آن برای مداوای بیماری‌های جانوران وجود ندارد.

کدام دسته از بیماری‌های آبزیان با استفاده از این ترکیب قابل درمان هستند؟

بررسی‌های صورت گرفته توسط سایر محققان نشان می‌دهد که می‌توان از بره موم برای درمان بیماری‌های ویروسی، باکتریایی، قارچی و حتی انواع مختلف سرطان‌ها استفاده کرد. لذا با استناد به نتایج این بررسی می‌توان گفت عصاره الکلی بره موم قادر است برای درمان برخی از بیماری‌های شایع در منطقه و نهایتا کشور مورد استفاده قرار گیرد، ولی به‌طور مشخص برای دستیابی به خواص درمانی بهتر لازم است کارآزمایی‌های بالینی بیشتری انجام گیرد.

عصاره بره موم عسل چه اثرات درمانی را به همراه دارد؟

در مطالعه انجام شده مشخص شد عصاره بره موم قادر است هم مانع رشد باکتری‌های بیماری‌زای ماهی شود و هم این‌که آن را از بین ببرد، اما در یک نگاه کلی‌تر اثرات درمانی گسترده‌ای از آن گزارش شده است از جمله ممانعت از ورود ویروس‌ها به داخل سلول، التیام زخم‌ها و بهبود التهاب‌های مختلف از قبیل التهاب روده، التهاب مفاصل و غیره.

در کدام دسته از آبزیان قابل استفاده است؟

در حال حاضر از آن صرفا به عنوان یک ماده ضد باکتریایی استفاده می‌شود، اما در صورت انجام مطالعات بیشتر و کسب نتایج قابل قبول می‌توان از آن به عنوان محرک سیستم ایمنی، ماده همراه واکسن، داروی ضد بیماری‌های ویروسی و قارچی و غیره سود جست.

آیا کاربرد آن در درمان سایر جانداران نیز می‌تواند مورد بررسی قرار بگیرد؟

البته در این زمینه مطالعات زیادی صورت گرفته و براساس گزارش‌های موجود به‌طور یقین پاسخ درمانی خوبی از آن به دست آمده است.

اهداف آینده پروژه تحقیقاتی شما در ارتباط با جایگزینی یک ماده طبیعی به جای داروی شیمیایی چه خواهد بود؟

شاید بتوان اهداف آتی مطالعه را در زمینه‌هایی چون به حداقل رساندن مصرف ترکیبات آنتی بیوتیکی، جستجو برای یافتن بهترین و مناسب‌ترین شیوه استفاده در آبزیان، محاسبه کارایی عصاره در شرایط فیزیکوشیمیاییآب پرورشی و بررسی اثرات بافتی عصارهخلاصه کرد.

پونه شیرازی