سیستم اطلاع‌رسانی به مادران باردار

به همین دلیل خدمات بهداشتی و آموزش صحیح، یکی از مهم‌ترین جنبه‌های مراقبت بهداشتی اولیه (PHC) را تشکیل می‌دهند که کاهش 5 برابری مرگ و میر مادران با افزایش مراقبت‌های دوران بارداری و آموزش‌های مناسب، گواهی بر این مدعاست.

طبق مطالعات، چون پزشکان مشغله زیادی دارند در مهارت‌های ارتباطی ضعیف بوده و اطلاعات کافی درباره نحوه مراقبت بیمار خود را ندارند و در بیشتر موارد وقت زیادی را برای پاسخ به پرسش‌های بیماران خود اختصاص نمی‌دهند. نرم‌افزاری تحت عنوان کمک به مادران باردار برای آگاه‌سازی مادران از شرایط بارداری، علائم خطر و عوارض احتمالی در دانشکده مهندسی پزشکی دانشگاه صنعتی امیرکبیر طراحی و تدوین شده که به نظر می‌رسد می‌تواند مشاور و راهنمای خوبی برای بهتر سپری کردن دوران مهم بارداری باشد.

سال 1375 میزان مرگ و میر مادران کشور ما 4/37 در صد هزار موالید زنده بوده است. این در حالی است که براساس تعهدی که دولت جمهوری اسلامی ایران برای رسیدن به اهداف توسعه هزاره کرده است، نسبت مرگ و میر مادران تا سال 2015 میلادی باید 75 درصد نسبت به این میزان کاهش یابد. بنابراین این میزان در کشور باید به حدود 20 در صد هزار موالید زنده برسد.

توجه به این موضوع و اهمیت ارتباط میان مشکلات مربوط به سلامت و الگوی زندگی، دو موضوع مهم ارتقای سلامت و آموزش بهداشت را بشدت مورد تأکید قرار داده‌اند. هدف از ارتقای سلامت به حداکثر رساندن سلامت تمام افراد است. در کنار این موضوع حفظ سلامت و پیشگیری از مشکلات جهت اطمینان از پیاده‌شدن اصل سلامت برای همه حائز اهمیت است. برای رسیدن به این اصل حیاتی، خانواده‌ها و مردم باید نسبت به سلامت خود احساس مسوولیت بیشتری کنند و تحت آموزش قرار گرفته و مطلع‌تر باشند.

آموزش به کمک رایانه

آموزش بیماران از وقت‌گیرترین امور در ارائه خدمات بهداشتی است که مکرر باید تکرار شود. هر چه کیفیت اطلاعات ارائه شده به بیمار بالاتر باشد، آگاهی او از اهداف درمانی بیشتر می‌شود، دسترسی به اهداف درمانی ارتقاء می‌یابد و در نهایت موجب افزایش میزان رضایت بیمار می‌شود ضمن آن‌که این امر می‌تواند عوارض درمانی را کم کند.

پزشکان در تمامی رشته‌های پزشکی با این نکته که آموزش بیماران بخش اساسی هر رژیم درمانی است موافقند، اما متاسفانه هر زمان که برنامه کاری پزشک شلوغ باشد اولین زمانی که کم می‌شود، آموزش بیمار است. مراکز ارائه خدمات بهداشتی بشدت تحت فشار قرار گرفته‌اند تا کارایی ارائه خدمات بهداشتی درمانی را بالا ببرند. از طرف دیگر این مراکز با بیماران مطلع روبه‌رو هستند که می‌خواهند نقش فعال‌تری در گرفتن تصمیمات بهداشتی داشته باشند.

آموزش برمبنای رایانه می‌تواند در هر دو حیطه مذکور تاثیر گذارد. با کمک رایانه می‌توان اطلاعات را به‌صورت استاندارد و قابل تکثیر ارائه کرد. همچنین درگیری کارکنان در این نوع فعالیت کمتر می‌شود. همه این عوامل منجر به بالارفتن کارایی و پایین آمدن هزینه‌های ارائه خدمات بهداشتی می‌شوند. در واقع به جای این‌که رایانه را جایگزین نقش تیم سلامت در فرآیند آموزش کنیم می‌توان از رایانه برای تقویت تعامل بیمار و تیم سلامت استفاده کرد. تصاویر، انیمیشن‌های رایانه‌ای و سایر تکنیک‌های چند رسانه‌ای موجب می‌شود پزشک یا پرستار اطلاعات را شکل قابل‌فهم‌تری ارائه کند. درنهایت بیماری که از وضعیت خود اطلاع بیشتری دارد، انتخاب آگاهانه‌تری نیز خواهد داشت.

یکی از مهمترین مواردی که باید در طراحی مطالب آموزشی برای بیماران در نظر گرفته شود، ارائه مطالب ضروری است تا تعادلی میان حجم مطالب و پیچیدگی آنها برقرار شود. نرم‌افزار آموزشی باید به نحوی طراحی شده باشد که حجم زیادی از مطالب بدون دخالت افراد تیم سلامت انتقال یابد. همچنین لازم است میزان یادگیری بیمار ارزیابی شود. به‌طور کلی اطلاعات، نقش مهمی را در برقراری ارتباطات، حفظ و سازماندهی اطلاعات بهداشتی به شیوه امن و مؤثر ایفا می‌کند. همچنین به مراقبان بهداشتی و بیماران در اخذ تصمیمات بهتر کمک شایانی می‌کند و البته این آگاهی درخصوص مادران باردار اهمیت ویژه‌ای می‌یابد، چراکه به‌طور کلی محققان نتیجه گرفته‌اند افزایش آگاهی و آمادگی در دوران بارداری به مادر این امکان را می‌دهد که این مرحله مهم از زندگی را با عوارض کمتر و خوشایندتر سپری سازد و نیز وی را برای یک زایمان طبیعی آسان‌تر با کمترین مداخله پزشکی آماده کند.

گام به گام با مادران

در کشور ما مراقبت‌های دوران بارداری محدود به معاینه منظم، انجام آزمایش‌های معمول و سونوگرافی است. به اعتقاد کارشناسان، این برنامه‌های مراقبتی برای مادران باردار کافی نیست. چنانچه ناآگاهی و نداشتن آمادگی به بروز اضطراب و نگرانی در مادران باردار می‌انجامد و عوارض ناشی از آن موجب افزایش روز به روز مداخلات پزشکی می‌شود.

مطالعات انجام‌شده درخصوص رضایت بیماران حاکی است علت اصلی نارضایتی بیماران این است که پزشکان در ارتباط با بیماران خود، دقت کافی به خرج نمی‌دهند، زیرا پزشکان مشغله زیادی داشته، در مهارت‌های ارتباطی ضعیف بوده و اطلاعات کافی درباره نحوه مراقبت بیمار خود را ندارند و به همین دلیل اغلب، پزشک و بیمار حرف یکدیگر را نمی‌فهمند.

در نرم‌افزاری که جهت آموزش مادران باردار در دانشکده مهندسی پزشکی دانشگاه صنعتی امیرکبیر طراحی شده، محتوای آموزشی ارائه شده براساس داده‌های بیمار و وضعیت پزشکی او مشتری‌مدار شده است و در ضمن سیستم طوری طراحی شده که استفاده از آن برای کاربر ساده بوده و با ارائه بازخوردهای مناسب، مادر را در اخذ تصمیمات مناسب یاری کند. این طرح در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان «طراحی نرم‌افزار هوشمند اطلاع‌رسانی به مادران باردار» PNCE و با راهنمایی دکتر توحید خواه، دکتر طاهره موحدی و دکتر شهریار قریب زاده در دانشگاه صنعتی امیرکبیر انجام شده و روش‌های آن قابل توسعه در دیگر بیماری‌ها نیز هست.

به گفته اعظم اصلانی،کارشناسی ارشد مدیریت فناوری اطلاعات پزشکی دانشگاه صنعتی امیرکبیر و مجری طرح،جامعه هدف این مطالعه، مادران بارداری است که دارای این ویژگی‌ها باشند: از نظر سطح سواد در حد دیپلم و بالاتر بوده وگواهی سلامت جسمی از پزشک معالجشان داشته باشند.

اصلانی در ادامه می‌افزاید: استفاده از نرم‌افزار ویژه مادران باردار، آگاهی مادران را درخصوص مراقبت‌های دوران بارداری افزایش می‌دهد،موجب دسترسی به اطلاعات ضروری در زمان مناسب می‌شود و شناسایی به موقع علائم خطر توسط پزشک را هم ممکن می‌سازد.

ظهور فناوری در مراقبت‌های پیش از زایمان

فناوری اطلاعات، پیشرفت‌های چشمگیری در حیطه‌های مختلف پزشکی داشته است، اما به‌رغم این رشد سریع، کاربرد فناوری اطلاعات(IT)در مراقبت‌های بهداشتی حداقل 15-10 سال نسبت به کاربردهای آن در امور مالی، هواپیمایی و تولید عقب است. امروز مراقبان بهداشتی باور دارند باید هرچه سریع‌تر این عقب‌ماندگی را جبران کنند و به فناوری روز مجهز شوند.

اصلانی با اشاره به مطالعاتی که بیانگر کاهش 5برابری مرگ و میر مادران با افزایش مراقبت‌های دوران بارداری و آموزش‌های مناسب است، می‌گوید: هم اکنون بیشتر آموزش‌ها در کلاس‌های حضوری و با استفاده از وسایل دیداری و شنیداری در 8 تا 10 جلسه انجام می‌شود، ولی نگرانی ما این است که آیا این آموزش‌ها در زمان مناسب آغاز شده و آیا زمانی که مشکلی برای مادر هنگام شب یا دوری از پزشک بروز کند، امکان دستیابی به اطلاعات مناسب وجود دارد یا خیر؟

این کار ممکن است با انتشار جزوه یا کتاب انجام شود، ولی مطالعه کامل آنها نیاز به زمان طولانی و احتمالا موجب خستگی مادران خواهد شد، در حالی که شخصی‌سازی اطلاعات، حجم آن را کاهش می‌دهد و کاربردی خواهد کرد.در ضمن وقتی مادر بداند هنگام بروز مشکل، اطلاعات لازم در دسترس او هست، این امر به کاهش اضطراب و آرامش که یکی از نیازمندی‌های دوران بارداری است کمک خواهد کرد.

اصلانی نرم‌افزار تدوین شده را شامل 3 بخش هوشمند، دیداری، شنیداری و پرونده‌ الکترونیکی می‌داند و می‌گوید: در بخش هوشمند، نرم‌افزار با دریافت اطلاعاتی از مادر، تاریخ احتمالی زایمان را تعیین و بر مبنای مشکلات احتمالی، پیام‌های مناسبی ارائه می‌کند. در قسمت دوم نیز چند قطعه فیلم و اسلایدهای آموزشی قرار گرفته است که با گویش روان و ساده مراحل مختلف بارداری و شرایط آن را توضیح می‌دهد.

همچنین در بخش پرونده‌ الکترونیکی با هر بار مراجعه مادر به نرم‌افزار و تعیین نوع مشکل، این اطلاعات ثبت و برای تشخیص بهتر در اختیار پزشک قرار می‌گیرد.

همچنین در این نرم‌افزار، بیماری‌ها و علائم رایج در دوران بارداری مشخص شده است.به این ترتیب استفاده‌کننده می‌تواند علائم مورد نظر را تعیین کرده و پیام متناسب با آن را از جمله نیاز فوری برای مراجعه به پزشک یا توصیه‌های بهداشتی دریافت کند. با این ویژگی که نرم‌افزار متناسب با متغیرهای مهم مانند هفته بارداری، سن مادر و این‌که این چندمین زایمان است، اطلاعات مربوط به همان مقطع را ارائه می‌کند.

بهاره صفوی