حل معمای طول عمر رودخانه آمازون

آمازون رودخانه بزرگی است که از کوه‌های‌ آند در آمریکای جنوبی آغاز شده و مسیر پرپیچ و خمی به سوی شرق و سواحل اقیانوس اطلس دارد. گروهی از دانشمندان دانشگاه‌های آمستردام و لیورپول برای بررسی و تخمین عمر دقیق این رودخانه از چندی پیش کار خود را آغاز کردند و پس از سال‌ها مطالعه و انجام آزمایشات محیطی گوناگون، سن این رودخانه طولانی که از عرض سرزمین پهناور آمریکای جنوبی می‌گذرد را بین 8/11 تا 3/11 میلیون سال برآورد کرده‌اند، زمانی که به دوره Miocene Epoch زمین باز‌می‌گردد. البته آگاهی از این نکته نیز خالی از لطف نیست که شکل ظاهری فعلی این رودخانه در این بازه زمانی طولانی دستخوش تغییرات زیادی شده است، با این حال این دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که رودخانه آمازون از زمانی درحدود 4/2 میلیون سال پیش به شکل امروزی جریان داشته است. در عین حال ممکن است با توجه به اهمیت این رودخانه و تاثیرگذاری آن بر سیستم‌های مختل آب و هوایی زمین، برخی اینگونه تصور کنند که با تخمین عمر این رودخانه می‌توان درباره مبدا‡ زمانی پیدایش سایر رودخانه مهم و قدیمی جهان نیز صحبت کرد، اما دانشمندان این پروژه بر این باورند که تخمین عمر رودخانه آمازون را نمی‌توان به عنوان مقیاس و مبدا برای تخمین عمر دیگر رودخانه‌های مهم جهان به شمار آورد چون قدیمی‌ترین رودخانه‌های جهان بعضا تا صدها میلیون سال عمر دارند. دکتر هورن از اعضای این تیم تحقیقاتی بین‌المللی بر این باور است که در حقیقت گرچه رودخانه آمازون به عنوان طولانی‌ترین رودخانه در حال جریان بر روی زمین به شمار می‌آید، اما در مقایسه با سایر رودخانه‌های مهم جهان همچون عضو جوانی در یک باشگاه بزرگ و قدیمی است.

سن این رودخانه درحالی برآورد شده است که بنابر یافته‌های گذشته دانشمندان، رودخانه‌هایی همچون New River در آمریکای شمالی و نیل در آفریقا بالغ بر چند صد میلیون سال عمر دارند که در برابر سن آمازون رقم بسیار بزرگی است.

دانشمندانی که رودخانه‌ها و نکات مختلف مربوط به آنها از جمله زمینه پیدایش و مسیر آنها را مورد بررسی قرار می‌دهند به این نتیجه رسیده‌اند که رودخانه‌ها تحت کنترل حوزه منابع خود قرار دارند. از آن گذشته مشخص شده است که رودخانه‌ها درازای عمری برابر با کوهستان‌های اطراف خود دارند. بررسی‌های صورت گرفته در این زمینه نشان می‌دهند که کوه‌های مرتفع آند در 12 میلیون سال گذشته سر به فلک کشیده‌اند که می‌توان آن را سن تخمین زده شده برای رودخانه آمازون مقایسه کرده و مورد بررسی قرار داد. فاکتور اصلی که دانشمندان درخصوص بررسی سن تقریبی و در ادامه قطعی رودخانه آمازون مورد توجه قرار داده‌اند، سیستم طبیعی زهکشی این رودخانه بوده است.

به گفته این دانشمندان، کل تاریخچه سیستم طبیعی زهکشی رودخانه آمازون که در ادامه به بستری برای جریان یافتن آن تبدیل شده است عمری طولانی‌تر از 11 میلیون سال دارد.

پیش از انجام این مطالعه، دانشمندان دیگری نیز در گوشه و کنار جهان به بررسی این رودخانه پرداخته بودند با این حال همواره شک و تردیدهایی درباره رقم به دست آمده برای سن رودخانه آمازون وجود داشته است. بر اساس نظریه‌هایی که درباره پیدایش این رودخانه مطرح شده است، در میلیون‌ها سال پیش جریان آبی در قسمت شرقی آمریکای جنوبی وجود داشته است که در ادامه و با تغییرات محیطی در شکل کوهستان‌ها و مرتفع‌ترشدن کوه‌های آند و همچنین تغییرات ساختاری محیطی که در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی روی داده است، رودخانه آمازون به‌تدریج حیات یافته است. اما تخمین اخیر چگونه صورت گرفته است؟ دانشمندان برای دستیابی به پاسخی مطمئن و نسبتا قطعی، به انجام حفاری‌هایی در برخی حوزه‌های آبی این رودخانه پرداخته و طی آنها نمونه‌برداری‌های مختلفی انجام دادند. در یکی از این نمونه‌برداری‌ها، دو حفره بزرگ با استفاده از مته‌های مخصوص یکی از شرکت‌های نفتی برزیل در دهانه رودخانه آمازون ایجاد شد. عمق این حفره‌ها نیز در نوع خود قابل توجه بوده است به‌طوری‌که یکی از آنها تا 2/4 کیلومتر زیر بستر اقیانوس حفر شده است.

البته این حفره‌ها در حالی حفر شده‌اند که در گذشته نیز حفره‌های مشابهی ایجاد شده بود اما نمونه‌برداری‌هایی که از آنها صورت گرفته بود از لایه‌های صخره‌ای محلی بوده است که چندان برای دانشمندان قابل اطمینان و استناد نبوده‌اند. اما به واسطه نمونه‌برداری‌های اخیر دانشمندان این شانس را پیدا کرده‌اند تا ضمن انجام تجزیه و تحلیل‌های دقیق، تاریخچه رودخانه آمازون را از دوباره بنویسند. گرچه همان‌طور که پیشتر گفته شد نمی‌توان از برآوردهای صورت گرفته برای بررسی و تخمین نسبی و در ادامه قطعی رودخانه‌های دیگر جهان استفاده کرد اما دانشمندان بر این باورند که با استفاده از نتایج به ‌دست آمده می‌توان به دستیابی به درک روشن‌تری از بوم‌شناسی آمریکای جنوبی امیدوار بود. از آن گذشته افزایش آگاهی دانش بشری از فرآیند تکاملی ارگانیسم‌های آبزی در آمازون و سواحل اقیانوس اطلس نیز از جمله اهدافی است که پیش‌بینی می‌شود با استفاده از نتایج این تحقیقات حاصل شود.

در کنار این اهداف، از آنجا که رودخانه آمازون به دلیل قرار داشتن در بطن جنگل‌های آمازون از اهمیت زیست‌محیطی قابل توجهی برخوردار است، دانشمندان امیدوارند تا با استفاده از نتایج تحقیقات اخیر بر داشته‌های تحقیقاتی خود درخصوص تغییرات آب و هوایی زمین و تاثیرگذاری آن بر جغرافیای منطقه نیز بیفزایند. در کنار بستر این رودخانه طیف گسترده‌ای از گونه‌های جانوری زندگی می‌کنند که برخی از آنها در آستانه انقراض نسل قرار دارند. از این رو هر تلاش علمی که برای شناخت بهتر و دقیق‌تر این رودخانه انجام شود می‌تواند گامی مؤثر در جهت کمک به گونه‌های جانوری و گیاهی و از آن مهم‌تر گونه‌های در حال انقراض در نظر گرفته شود.

مهدی پیرگزی