منجمان، انقلاب تابستانی را در آتشکده نیاسر رصد کردند

همزمان با بامداد روز دوشنبه اول تیرماه جمعی از علاقه‌مندان به نجوم و اخترشناسی ایران، طلوع خورشید را در محلی واقع در 20 کیلومتری کاشان و در بنای معروف آتشکده نیاسر یا چهارتاقی به نظاره نشستند.

رصد خورشید در نخستین لحظات «انقلاب تابستانی»

آتشکده یا چهارتاقی به بنایی گفته می‌شود که روی چهار پایه یا دیوار محیطی آن قوس‌ها یا گوشواره‌هایی قرار دارد که به گنبد منتهی می‌شوند و از آنجا که در حال حاضر بیشتر نمونه‌های به جا مانده از چهارتاقی در ایران مربوط به اواخر دوران اشکانی و دوران ساسانیان است، پژوهشگران این بنا را به عنوان آتشکده می‌شناسند اما در عین حال عده‌ای از کارشناسان بر این باورند که چهارتاقی‌ها با استناد به برخی اکتشافات باستان‌شناسی از 1800 سال پیش از ساسانیان نیز وجود داشته‌اند و همین میزان کافی است تا این بناها را به عنوان تقویمی مطمئن برای نشان دادن تابستان و زمستان بزرگ (در آن زمان‌ها)‌ بشناسیم.

اساس عملکرد چهارتاقی حرکت سالانه خورشید است به طوری که از دید ناظر زمینی، خورشید در آغاز تابستان به بالاترین نقطه طلوع و غروب خود می‌رسد و در این روز آفتاب به کمال و اوج سالانه خود دست می‌یابد و به این ترتیب هر کس که در لحظه انقلابین یعنی یکم تیرماه و یکم دی‌ماه در کنار چهارتاقی نیاسر حضور داشته باشد می‌تواند بالاترین جایگاه طلوع خورشید در افق شمال خاوری و بالاترین غروبگاهی را در افق شمال باختری به نظاره بنشیند و این در حالی است که علاوه بر زیبایی تماشای لحظه انقلاب تابستانی، دقت محاسبات تقویمی نیز از روزنه‌های آن قابل مشاهده است.

بدین ترتیب این بنای ساخته شده به دست ایرانیان کهن به عنوان یکی از تقویم‌های آفتابی دنیا جایگاه منحصر به فردی را نسبت به بناهای دیگر تقویمی جهان دارد چرا که سایر بناها گاه تا سه درجه خطا دارند اما روزنه‌های چهارتاقی نیاسر و جهت تابش نور خورشید به آنها تاکنون با کمترین درصد خطا آغاز و میانه هر یک از فصل‌های سال را نشان داده است.

در حالی که چهارتاقی نیاسر به عنوان تقویمی آفتابی، کهن‌ترین، بزرگ‌ترین و سالم‌ترین نمونه چهارتاقی در ایران به شمار می‌رود و علاقه‌مندان زیادی را از حوزه گردشگری، اخترباستان‌شناسی و نجوم به خود جلب می‌کند اما این بنا نیز اکنون آماج تهدیدهای خطرناک برداشت سنگ از مجاور آن قرار دارد به طوری که امکان به لرزه افتادن این بنا و در نهایت تخریبش وجود دارد.

در این راستا با مجوز سازمان صنایع و معادن بخش خصوصی می‌تواند از معدن سنگ نیاسر که در حریم درجه یک چهارتاق قرار دارد 20 سال برداشت سنگ کند و این روند منجر به لرزه‌های شدید هر روزه این اثر منحصر به فرد تاریخی است و علاوه بر این، برداشت سنگ باعث ورود گازهای سمی و‌ آلودگی‌های شدید زیست محیطی در منطقه می‌شود و اگر این روند ادامه پیدا کند بدون شک نه‌تنها این اثر در بلندمدت تخریب می‌شود بلکه به دلیل برداشت سنگ و بر هم زدن شرایط محیطی، ثبت جهانی این اثر با مشکلات جدی مواجه خواهد بود.

در حالی که چهارتاقی نیاسر از سال 1317 و دیوار قلعه چهارتاقی از سال 1384 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است تاکنون، تلاش‌های میراث فرهنگی و گردشگری در حفظ بقای این اثر از لرزه‌های معدن سنگ راه به جایی نبرده است و نگرانی‌ها در این باب همچنان ادامه دارد.

کاشان - شهرزاد علی‌پور
خبرنگار جام‌جم