بررسی نقش شوراهای حل اختلاف در کاهش اطاله دادرسی

زندانی ها با قرار بازداشت منتظر حاکم خود روزها و شبها در اتاقهای کوچک و دالان های دراز زندان قدم می زنند و آنقدر منتظر تعیین تکلیف خود می مانند که به ستوه می آیند.

کد خبر: ۲۳۷۵۲

گاهی با هم درگیر می شوند و گاهی که آرام تر هستند به زمین و زمان فحش می دهند. یا در کارگاه ها مشغول کار می شوند یا مشغول قدم زدن در حیاط. پرونده ها در دادگاه ها روی هم انباشته می شوند و هر روز بر تعداد شاکیان و تعداد بلاتکلیفان افزوده می گردد. قاضی ها از شلوغی دادگاه ها بیزارند، شاکی ها از کمبود قاضی و متهمان از روزهای زندان که گویی به آخر نمی رسد. بعضی ها از اطاله دادرسی به ستوه می آیند و خود برای جبران خسارت یا قصاص دست به کار می شوند و انتقام های شخصی رو به گسترش می گذارد و باز پرونده ای روی پرونده های دیگر انباشته می شود. در چنین شرایطی است که تشکیل دوباره شوراهای حل اختلاف ضرورت می یابد. در این شماره ، شوراهای حل اختلاف از منظر کسی که 26سال سابقه قضاوت دارد و خود مشکلات مربوط به انباشت پرونده ها را تجربه کرده است ، عضوی از قوه قانونگذاری که به وجود هیاتهای حل اختلاف رای داده است ، استادی که بر مبانی علمی این تصمیم اشراف و سابقه دادیاری دیوان عالی کشور را دارد، بررسی می شود. سیدمحمدکاظم مرتضوی ، نماینده مردم بافق و عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس در گفتگو با جام جم ، سابقه شوراهای حل اختلاف را به 30-40 سال قبل مرتبط می داند. هنگامی که ایران در رژیم سابق ، خانه های انصاف و شوراهای داوری را در دستگاه قضایی خود تجربه می کرد.
چرا این شوراها به وجود آمد و چرا از میان رفت؛
طی 30-40 سال اخیر ، با توجه به این که پرونده ها در دادگاه ها رو به افزایش بود و امکانات دادگستری جوابگوی انبوه مراجعات نبود، رشد جمعیت و گوناگونی دعاوی سبب شد تا مسوولان به فکر راه حل باشند. از سال 1345 رژیم سابق ، بحث خانه های انصاف روستاها و شوراهای داوری را در شهرها به مورد اجرا گذاشت و با توجه به این که در سیستم سابق بواقع اعتنایی به داوری نمی شد، کارآیی از خود نشان ندادند. اعضای خانه های انصاف با انتخابات مردمی مشخص می شدند و اغلب تخصص قضایی و حقوقی نداشتند. در شهرها نیز شوراهای داوری که تشکیل می شد، گرچه نسبت به خانه های انصاف ، افراد مناسب تری انتخاب می شدند؛ اما تصمیم گیرنده نبودند؛ بلکه قاضی که خسته از کار روزانه برای پر کردن ساعات اضافه کاری خود به شورای داوری می آمد، قضاوت را به عهده داشت . خانه های داوری شهرها معمولا مشاور قضایی داشتند که همان قاضی بود. پس از انقلاب خانه های انصاف با توجه به ترکیبی که داشتند، مغایر شرع شناخته و تعطیل شدند. کما این که بسیاری از هیاتهای حل اختلاف دیگر نیز تعطیل شدند؛ چون در شرع ، صدور حکم به عهده قاضی است و اعضای این هیاتها هیچیک قاضی نبودند.
باتوجه به معایبی که در مورد این شوراها ذکر کردید ، شوراهای حل اختلاف اکنون با چه منطقی آغاز به کار می کند؛
ما در شرع مقدس ، نهاد داوری داریم که افراد نه به عنوان قاضی ؛ بلکه به عنوان داور می توانند میان افراد داوری و مصالحه کنند. باتوجه به این که اخیرا پرونده ها چند برابر شده اند و دعاوی و اختلافات بالا گرفته است و با وجود این که دادگستری ها گسترده شده اند و استخدام قضات هم خوب بوده است ، باز هم دادرسی ها طولانی و ازدحام شاکیان همچنان باقی است . مسوولان نظام به این فکر افتادند که با استفاده از موضوع داوری که در کشورهای دیگر هم وجود دارد ، هیاتهایی را تشکیل دهند که میان افراد مصالحه برقرار کنند. در واقع بنیان هیاتهای حل اختلاف داوری است نه قضاوت .
به هر حال در پیشینه ملی ما نیز حل اختلاف از سوی ریش سفیدان و بزرگترهای قوم وجود داشته است.
بله . در عرف جامعه ، ما در طول تاریخ معمولا افراد، همه دعاوی را نزد قاضی شرع نمی بردند و بسیاری از اختلافات با داوری منطقه ای و قبیله ای حل می شد و فقط در موارد حاد، کار به محکمه قاضی کشیده می شد.
فکر می کنید وجود این شوراها تا چه حد در تسریع روند کار قضاوت موثر باشد؛
شوراهای حل اختلاف قرار است در کل کشور شکل بگیرد و در صورتی که بهای لازم به این هیاتها داده شود، می توانند بسیاری از دعاوی را ختم کنند و بار سنگینی را از زمین بردارند؛ زیرا با اطاله دادرسی در دادگستری ها، پرونده های موجود خود زاینده دعاوی جدید خواهند بود. مثلا 2نفر که با هم نزاعی دارند، اگر دادگستری بسرعت به این نزاع خاتمه ندهد، بحث انتقام های شخصی پیش می آید و پرونده ای جدید نیز بر شکایت قبلی افزوده می شود.
شوراهای حل اختلاف طبق چه ضوابطی کار می کنند و افراد عضو این شوراها چگونه انتخاب می شوند؛
این ضوابط را دادگستری ها تعیین می کنند و هیاتها در شهرهای پر جمعیت مستقر می شوند؛ البته موفقیت آنها منوط به این است که افرادی قوی ، شایسته و مورد اعتماد مردم انتخاب شوند و تبلیغات لازم نیز در مورد این شوراها صورت بگیرد.