ارتقای کوه سفید به منطقه‌ حفاظت‌ شده

منطقه شکار ممنوع کوه سفید در چه موقعیت جغرافیایی قرار دارد؟

منطقه شکار ممنوع کوه سفید محدوده‌ای است با وسعت 150 هزار هکتار که در سال 1384 به عنوان منطقه شکار ممنوع محسوب شد. پیرو پیشنهادی که از اداره محیط زیست دماوند داده شد و پیرو بررسی‌هایی که در این خصوص انجام شد، ما این منطقه را منطقه شکار ممنوع اعلام کردیم. این منطقه در حوزه جنوبی شهرستان دماوند، شمال گرمسار، شرق منطقه حفاظت‌شده جاجرود و غرب شهرستان فیرزکوه واقع شده است. این محدوده به لحاظ انتخاب منطقه و ارزش آن یکی از بارزترین شاخص‌ها را دارد. شاخص بارز آن حالت اکوتون بودن منطقه است.

اگر به مناطق اطراف کوه سفید دقت کنید، می‌بینید که گرمسار در جنوب این منطقه به مناطق کویری می‌رسد. از شمال هم که منطقه کوه سفید به کوه‌های البرز می‌رسد. پس کوه سفید یک منطقه بینابینی است بین تیپ کویری و تیپ البرزی. در این منطقه گاهی چشمه‌های آب شور دیده می‌شود یا مثلا گونه‌هایی می‌بینید که در واقع خاص مناطق کویری‌اند. در عین حال گیاهان البرزی هم می‌بینید. این حالت یک اکوتون است. اکوتون‌ها همیشه به عنوان مناطقی غنی از تنوع‌زیستی ذکر شده‌اند. از لحاظ علمی ثابت شده که اکوتون‌ها از لحاظ تنوع‌زیستی مجموعه‌ای از گونه‌های زیستگاه‌های قبل و بعدشان را می‌گیرند.

کوه سفید از این لحاظ در استان تهران و کشور یک نقطه بارز است  و محل اتصال البرز به کویر که این خیلی ارزش دارد.

با توجه به اکوتون بودن منطقه کوه سفید، از لحاظ تنوع زیستی این منطقه در چه جایگاهی قرار دارد؟

با توجه به این‌که کوه سفید در میان منطقه حفاظتی جاجرود و منطقه شکار ممنوع کاوه ده در فیروز کوه قرار می‌گیرد از این نظر هم یک کریدور (corridor) محسوب می‌شود. ما گونه‌های گیاهی مختلفی را در این منطقه می‌توانیم ببینیم از جمله درمنه‌‌ها، گون‌ها، ارس، گندمیان، آویشن، گونه‌های مثل بنه (پسته وحشی)‌ که گونه اندمیک ایران است.

از گونه‌های شاخص جانوری هم قوچ، میش، کل ،  بز، گرگ، روباه و گونه‌هایی از جمله جوندگان در این منطقه‌اند. همچنین گربه پالاس که چند ماه پیش مشاهده شد و گونه‌ای مختص به ایران، افغانستان  و آسیای میانه است. از طرفی پرندگانی همچون کبک معمولی، کبوتر و بسیاری از پرندگان شکاری هم در این منطقه مشاهده شده‌‌اند.

درخصوص خطر انقراض هم نکته‌ای وجود دارد که گونه‌ها بر این اساس رده‌بندی می‌شوند که برخی گونه‌ها در معرض انقراض قرار می‌گیرند و برخی دیگر نه. در حال حاضر می‌توانیم به انقراض یا در معرض خطر بودن گونه‌ها شکل منطقه‌ای بدهیم. خیلی از گونه‌ها در پی تهدیدات و بهره‌برداری‌های منطقه‌ای در معرض خطر قرار گرفته‌اند. قوچ و میش و کل و بز یا گوشتخواران منطقه در معرض خطرند و تهدید می‌شوند گربه پالاس هم همین‌طور. همه اینها هم به خاطر بهره‌برداری‌های بی‌رویه است، حالا چه معدن باشد چه دام. مثلا وقتی شما یک دستگاه برداشت سنگ را در راهسازی استفاده می‌کنید، صدایش تا 2 کیلومتر آن طرف‌تر را اذیت می‌کند و زیستگاه را تهدید می‌کند که در این زمینه اقداماتی صورت خواهد گرفت.

از طرفی در اینجا برخی دام‌ها بومی هستند و برخی دام‌ها عبوری. اگر دام‌ها هم فشار‌شان را بیشتر کنند و منابع تغذیه‌ای ‌گونه‌ها را از بین ببرند وقتی گیاهان تخریب شوند دیگر جونده‌ای هم وجود نخواهد داشت.

درخصوص معادن هم بخصوص معادن سنگ معدن لاشه‌ای که معادنی غیر استراتژیک هستند، بسیار برای محیط زیست و زیستگاه‌ها خطرناکند. باید به حساسیت این موضوع توجه شود تا‌گونه‌های ارزشمند‌مان حفظ شوند.

برای نجات اکوتون کوه‌سفید چه راهکارها و طرح‌هایی ارائه  شده است؟

پیرو بازدید‌هایی که از منطقه داشتیم و نامه‌های مفصلی که در این زمینه ارائه کردیم به این نتیجه رسیدیم که باید برخی مجوزهای معدنی را در این منطقه لغو کرد. کما این که سازمان صنایع و معادن هم همکاری خوبی با ما داشته اما ما نیازمند همکاری بیشتری هستیم. در این محدوده گونه‌‌های گیاهی ممنوع‌القطعی وجود دارد. مثل گونه بنه یا گونه ارس. هر جا که این گونه‌ها بوده‌اند، ما اجازه ندادیم معدنی شروع به کار کند. ما در فکریم که در بازدیدهای مکرر و همکاری صنایع و معادن بتوانیم حداقل معادنی که قبلا مجوزهایی گرفتند، برداشت‌های معدنی‌شان را جابه‌جا کنند تا بتوانیم برای گونه‌هایمان در این منطقه فضا باز کنیم.

اداره محیط زیست استان تهران چه اقداماتی در خصوص ارتقای منطقه به منطقه‌ای حفاظت شده انجام داده است؟

پیرونامه‌ای که به سازمان محیط زیست نوشتیم و نامه‌ ما انعکاس داده شد به سازمان محیط زیست سمنان، در حال پیگیری اقدامات خاصی برای منطقه هستیم. ما می‌خواهیم منطقه شکار ممنوع کوه سفید را به عنوان منطقه حفاظت شده پیشنهاد دهیم. منطقه شکار ممنوع، منطقه‌ای است که محدودیتی از نظر ضوابط معدن و قوانین مناطق 4 گانه ندارند. اما تعادل اکولوژیک باید در آن حفظ شود، شکار هم محدودیت و ممنوعیت دارد. مثلا شکار پرندگان ممنوع است. در واقع می‌‌توانیم منطقه شکار ممنوع را زیستگاهی قبل از منطقه حفاظت شده فرض کنیم. مناطق معمولا چند سالی شکار ممنوع هستند و یکی دو دوره هم این مدت تمدید می‌شود و بعد اگر قابلیت داشتند و گزارش‌هایی درباره مشاهده گونه‌ای خاص در آنها ارائه شود که ارزش کار شدن داشته باشند به عنوان منطقه حفاظت شده پیشنهاد می‌شود.

اعلام منطقه شکار ممنوع رسما توسط سازمان محیط زیست صورت می‌گیرد. اما اعلام منطقه حفاظت شده با همکاری و اعلام نظر دستگاه‌های دیگری مثل منابع طبیعی و صنایع و معادن صورت می‌گیرد و ما مکاتبات لازم را انجام دادیم از طرفی با سازمان سمنان هم مکاتبه کرده‌ایم چون کاوه ده در کوه‌ سفید در حوزه گرمسار قرار گرفته که مربوط به استان سمنان می‌شود. در این منطقه شکار ممنوع که حدود 150 هزار هکتار است، عوارض و مسائل زیادی وجود دارد، حتی در این منطقه شهر و روستا هم وجود دارد.

سعی ما این است که بهترین زیستگاه‌های منطقه را به عنوان منطقه حفاظت شده، طوری که ارتباطش هم با سایر مناطق برقرار باشد، پیشنهاد بدهیم. چهار زیستگاه شاخص منطقه کوه سفید شامل گرگینه و کوه هاشم در دماوند، قرمزی بلند در استان تهران و بالا رجه در استان سمنان است. با همکاری دو استان تهران و سمنان نقشه اولیه پیشنهاد می‌شود و نظرات صنایع معادن و منابع طبیعی را هم می‌گیریم. از آنها هم تقاضا داریم به ما کمک کنند تا بتوانیم در این منطقه شاهد تغییر خوبی باشیم و زیستگاه‌ها حفظ شوند.

با توجه به وسیع بودن منطقه، برای اعلام نظر کارشناسی شما درخصوص اعلام منطقه کوه سفید به عنوان منطقه حفاظت شده، چه امکانات و تجهیزاتی در اختیارتان قرار گرفته است؟

ما نامه‌ای تهیه کرده بودیم برای درخواست دوربین تله‌ای. دوربین تله‌ای یکی از ابزارهایی است که قابل نصب در مناطق است و با آن می‌توان برنامه خاصی را درخصوص گونه‌های مختلف اجرا کرد. مثلا ما همیشه نمی‌توانیم گونه‌ای را شب در زیستگاه ببینیم، اما با دوربین‌های تله‌ای می‌توان تمام شبانه‌روز را ثبت کرد. فعلا درخواست اعتبار کرده‌ایم از سازمان. یکی دیگر از اقدامات بارز ما بهینه‌سازی دوربین‌های چشمی ماموران بوده است. این دوربین‌ها ساخت آلمان است و به لحاظ کیفیت و قابلیت و قیمت قابل قیاس با دوربین‌های قبلی نیست. اینها ضدضربه و ضدبخار و ضدآب هستند که 5 دستگاه از آن را به اداره‌ دماوند داده‌ایم.

یکی دیگر از موارد استفاده از GPS است. مثلا گاهی پیش می‌آید که برخی از محیط‌بانان گونه‌ای را جایی می‌بینند و ممکن است محل را فراموش کنند یا جایی ثبت نکنند. از این رو ما به تمام محیط‌بانان سطح استان GPS تحویل دادیم. دوره آموزشی آن را هم برگزار کردیم.

مهشید نظری