نخبگان در انتظار تحقق وعده‌های مسوولان

نخبه کیست؟

نخبه بودن یا نبودن همواره محل بحث و مناقشه بوده است. بسیاری از افراد به رغم این که بهره هوشی بالایی دارند و به دستاوردهایی هم رسیده‌اند اما خارج از دایره نـخـبـگـــی قـــرار مـــی‌گــیـــرنــد. بــراســاس آیـیــن‌نــامــه احــراز استعدادهای برتر و نخبگی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی به طور خلاصه، نخبه فرد برجسته و کارآمدی اسـت کـه اثـرگـذاری او در تـولـیـد عـلـم و هنر و فناوری و فرهنگ‌سازی و مدیریت کشور محسوس باشد. در عین حـال اسـتـعـداد برتر هم فردی است که به صورت بالقوه نخبه است ولی هنوز زمینه‌های لازم برای شناسایی کامل و بروز استعدادهای ویژه او فراهم نشده است.

بـر ایـن اسـاس، مـعیارهایی چون نفرات اول تا سوم الـمـپـیـــادهـــای جــهـــانـــی، الــمــپــیــادهــای دانـشـجــویــی و دانش‌آموزی، رتبه‌های یک تا 100 کنکور ریاضی و یک تـا 50 کـنـکور تجربی و انسانی و یک تا 20 کنکور هنر، دانش‌آموختگان اول حوزه و دانشگاه، محققان ایرانی بـر اسـاس معیارهای موسسات بین‌المللی و داخلی به لـحـــــاظ تـــعـــــداد ارجـــــــاعـــــــات بـــــــه مــــقـــــــالات آنـــهــــــا، ارائــه‌کــنــنــدگــان راهــکــارهــای حــل مــشــکــلات مـلـی، مـولـفـان و مــتـرجـمـان و واعـظان و شاعران آثار فاخر و آفـریـنـنـدگـان آثـار بـدیـع ادبـی و هـنـری، اعـضـای هـیات عـلـمـی بـرتـر و محققان برتر حوزه علمیه و... به عنوان معیار نخبگی قرار گرفته است.

اگـر بـا وجـود تـعـیـیـن مـصـادیق نخبگی، هنوز تعداد بسیاری از افراد مستعد و استعدادهای برتر خارج از این حـوزه قـرار گرفته‌اند و بخصوص در شهرهای دور از مرکز نیازمند شناسایی هستند، ولی انتظار می‌رود بنیاد مـلـی نـخـبـگان به مدد طراحی برنامه‌هایی مشابه  نقشه علمی کشور توجه ویژه‌ای به این بخش داشته باشد.

ســیـــــدمـــهـــــدی فـــخــــرایــــی، مـــعــــاون پــــژوهــشـــی و بــرنــامـه‌ریـزی بـنـیاد در این باره به «جام‌جم» می‌گوید: حتما قسمتی از این نقشه به جایگاه نخبگان اختصاص یافته، ولی جزئیات آن را از فرد دیگری بپرسید.

وی تامین منفعت شخصی پژوهشگران را همپای تلاش آنان در جهت ارتقای علمی کشور مهم می‌داند و اضافه می‌کند: مصوبه هیات دولت به منظور آزادی دسترسی پژوهشگران و نـوآوران بـه امـکـانات علمی دستگاه‌های اجـــرایـــی و نــیـــز لایــحـــه تــجــــــاری‌ســــــازی نــــوآوری‌هــــا و حـــمــــایــــت از شـرکـت‌هـای دانش‌بنیان از برنامه‌هایی است که دولت قصد دارد به مجلس بفرستد که امیدواریم راهکار دقیق و درستی برای بهبود وضعیت نخبگان باشد.مـعـاون بـنـیـاد هـمـچـنـیـن از طراحی برنامه بلندمدتی برای نخبگان خبر داد و از این قشر خواست تا مشکلات و پیشنهادهای خود را به نشانیwww.BMN.ir  ارسال کنند.

نخبگان چه می‌خواهند

نــســیــبــــه زنــجــــری، دانــشــجــــوی نــخــبـــه جـامـعـه‌شـنـاسـی و سـاکـن شیراز، مشکلات نخبگان را در دو سطح عام ــ که به همه افراد واجد شرایط نخبگی مربوط است ــ و سطح خاص ــ مخصوص فعالان حوزه علوم انسانی و اجتماعی ــ طبقه‌بندی می‌کند.

به گفته او، اهمیت دادن به تفکر نخبگان، ایـده‌های‌نو و طرح‌های پژوهشی از سوی موسسات و نهادها و تامین مالی و امنیت روانی نخبگان از جمله راه‌های رفع مشکلات عام است و در سطح خاص، اهمیت ندادن به کارهای گروهی، نبود امکانات پژوهشی و حق ورود به سازمان‌های اداری و نیز عدم حمایت مالی، از جمله مشکلات پژوهشگران نخبه است.

زنجری از نبود فرصت شغلی مناسب برای محققان بویژه حوزه علوم انسانی و اجتماعی می‌گوید و مهاجرت نخبگان را زنگ خطری بـرای کـشور عنوان می‌کند: چندی پیش در کنفرانس بین‌المللی انگلستان شرکت کردم که البته سطح کارگاه‌ها و سخنرانی‌ها بسیار بالا و مفید بود، آنجا به من پیشنهاد کار و سکونت دادند. ببینید من دوست دارم در کشورم بمانم؛ اما وقتی آینده شغلی مناسبی نداشته باشم، ذهنم درگیر می‌شود که بمانم یا بروم.

فـــرنـــاز مــهـــدیــزاده هــم دانـشـجــوی نـخـبــه زبان‌شناسی و محقق است که پژوهش او درباره تبلیغات حوزه دین و روحانیت با استقبال محافل علمی روبه‌رو شده است. او مـی‌گـویـد: مـهـمـترین مشکل ما  نبود هـمـاهـنـگـی بـیـن ســازمـان‌هـاسـت، من اگرچه پژوهشم را به سازمان تبلیغات اسلامی ارائه کردم تا به مرحله عملیاتی برسد و اگرچه با نیاز و استقبال آنها روبه‌رو شد ولی هنوز به عمل نزدیک نشده است. به گفته این پژوهشگر، صرف امتیاز ورود به دانشگاه یا ادامه تحصیل برای نخبگان جوان مـهـم نـیـسـت عـقـب افـتادن اجرای طرح‌ها، کارشکنی‌ها و بی‌مسوولیتی‌ نسبت به نخبگان، آنها را با دلسردی روبه‌رو می‌کند. مهدیزاده همچنین اعطای حقوق ماهانه ناچیز به نخبگان را از سوی بنیاد مورد نقد قرار می‌دهد و می‌گوید: اگر به من اجازه بدهند کار کنم، پژوهش کنم و به کار من بها  بدهند بیشتر به رضایت درونی می‌رسم. من الان نگرانم که آیا در آینده شغل مناسبی خواهم داشت یا خیر.

او بـرپـایـی بـرخـی هـمـایش‌ها را سمبلیک می‌خواند و اضافه می‌کند: وقتی جلوی راه وزیر علوم را گرفتیم و با اصرار مشکلاتمان را مـطـرح کـردیـم، فـقـط گـفـت: چـشـم، چـشـم ان‌شاءالله و به نظرم همه چیز فراموش شد تا سال آینده بازهم ایمیل بفرستند و همایشی دیگر برگزار کنند.

اما گلایه نخبگان از وضعیت موجود تنها به این موارد محدود نمی‌شود، گذشته از فعالان حوزه علوم انسانی ــ که غالبا مهجورند ــ نخبگان سایر حوزه‌ها نیز صحبت‌هایی دارند، کندی فعالیت‌ها و برنامه‌های دولت برای نخبگان، کندی وعده‌های اجرایی بنیاد ملی نخبگان، به کـار گـرفـتـه نـشـدن نـخبگان در مدیریت‌های پژوهشی و ... از جمله این موارد است حتی بـرخـی از آنها خواستار مشارکت در تدوین برنامه‌های ویژه خود هستند. همچنین تاکید بـیـش از انـدازه مـراکـز تـحـقـیـقـاتی به تعداد مقالاتISI  موجب سرمایه‌گذاری نخبگان در مسیری شده که پژوهش آنها هیچ گره‌ای از مشکلات کشور بازنمی‌کند.

دولت بیکار ننشسته است

جدیدترین برنامه‌های دولت برای نخبگان را می‌توان در اعطای 3000 واحد مسکونی به نخبگان، تدوین آیین‌نامه‌های تسهیل دسترسی به امکانات اجرایی، تجاری‌ سازی اختراعات و نوآوری‌ها و تاکید رئیس‌جمهور بر استفاده از نظر و دیدگاه استعدادها در مجموعه تحت مدیریت وزرا و معاونان خلاصه کرد.

لایحه حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان نیز که قرار است از دولت به مجلس برود از جمله راه‌های حذف موانع این شرکت‌ها و افزایش حمایت حقوقی و مالی دستگاه‌های دولـتـی و حـمـایـت از سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در حوز‌‌ه‌های علمی است. همچنین دولت قول داده است تا با رفع موانع گمرکی برای ورود لوازم آزمایشگاهی و فنی به داخل کشور، از این شرکت‌ها بیشتر حمایت کند.

در این صورت، می‌توان انتظار داشت بحث اسـتـفـاده از نـوآوری‌هـا و نتایج پژوهش‌های نخبگان زودتر به مرحله عملیاتی برسد اما هنوز راهـکـارهـای دقـیـق اجـرایـی و سـازمـان‌های مسوول در این حوزه تعیین نشده است که تا تـاسـیـس صـنـدوق نـوآوری و شـکـوفـایـی با تخصیص اعتبار 3 میلیارد یورویی راه طولانی در پیش است.

بنابراین از طرح مشکلات شغلی و روزمره نخبگان مانند نبود حمایت سازمان‌های بیمه‌گر و نداشتن امنیت روانی برای انجام کار علمی تا کندی عملیاتی شدن طرح‌های پژوهشی و ثبت نوآوری‌ها و اختراعات نشان می‌دهد که برنامه‌ها و سیاست‌های مشابه  نقشه جامع علمی کشور بار سنگینی بر دوش دارد چرا که نخبگان همچنان می‌پرسند جایگاه آنان در این نقشه کجاست.