بررسی آثار فرهنگی و اجتماعی در تقارن محرم و نوروز

در تاریخ ایران ، چه پیش از اسلام و چه پس از ورود اسلام به ایران ، سالگشت طبیعت و آغاز بهار ، همیشه بهانه ای برای رها شدن از مشکلات روزمره ، مسائل مصنوعی پیرامون زندگی ، رجوع به اصل طبیعت ، آرامش ، دید و بازدید و نوگرایی بوده است . نوروز ، یادآور خاطرات خوش ، سبک شدن از خیالات سنگین ، پرداختن به نزدیکی های قومی ، خانوادگی و مهربان بودن با خود است . ایران تحولات بی شماری را به خود دیده است . حکومتهای مختلف ، جنگهای متنوع و بلایای مصنوعی ، طبیعی ، خودساخته و یا غیر خودساخته . تاریخ ایران سرشار از حوادث امروز یا ساختارهایی است که بتواند ذهن و فکر افراد را به خود مشغول کند. نوروز، فرصتی است برای رها شدن ، ولو موقت ، از امواج سنگین برخاسته از حوادث امروز این چنین در هر زمانی یا شرایطی . بی دلیل نیست که با نزدیک شدن نوروز، خانواده ها به فکر خانه تکانی می افتند، لباسهای نو می خرند، هدایا کادو می کنند و به هر آنچه که روح زندگانی و عاطفه در آن نهفته باشد، اهمیت بیشتری می دهند. ادارات دولتی با نزدیک شدن عید نوروز، به طور موقت ، از کارکرد اصلی خود باز می مانند و شهروندان هر منطقه ای به سوی دیار خویش رهسپار می شوند. این در حالی است که آنها حامل فرهنگ و افکار متنوعی نسبت به آنجا شده اند. تبادل اطلاعات آگاهانه یا غیرآگاهانه ، شیوع شایعات یا ایجادانگیزش های جدید فردی و ملی از تبعات ارتباطات متنوعی است که با شروع تعطیلات نوروزی به وجود می آیند. نوروز می تواند همچون اکسیژن میان برنامه ای باشد که فرد ناظر را از خستگی تحمیلی یا عادتی همیشگی خلاص کند. نوروز اکسیژن برای جامعه و سیاست است که فضایی مختلف با آنچه پیش از آن جامعه و سیاست به آن دچار بوده را فراهم می آورد. همانا اثرات و تبعات مثبت ، منفی ، پنهان و آشکار نوروز، نحوه برخورد با نوروز، اختلاط نوروز به عنوان رسمی ملی با محرم به عنوان رسمی مذهبی ، تکاثر ارتباطات ملموس فردی و جمعی ، تعطیلی طولانی کشور و تغییر موقت ادبیات رسانه ای ، وجود تحولات یا تهدیدات بین الملل ، احتمال وقوع حوادث امروز مهیج در داخل ، مشغولیت سیاست به خود و جامعه به خویشتن ، رها شدگی موقت روابط جامعه و سیاست و تن دادن جامعه به این رها شدگی ، تبعات و تاثیرات این پدیده ها بر فضای سیاسی اجتماعی آینده یا تهدیداتی که می تواند از این انفصال بر کشور حمل شود از جمله مواردی است که می توان آنها را مورد بررسی و تحلیل قرار داد، اما آنچه مهمتر و راهگشاتر می نماید، همانا بهره گیری بیشتر از تقارن 2رسم و آیین ریشه دار در تاریخ ایران است .
رسم نوروز و مراسم محرم

اگرچه خیلی ها نوروز را دارای رنگ و بویی ملی ایرانی می دانند؛ اما نباید غافل شد که نوروز صبغه هایی در خود دارد که اسلام نیز بر آنها تاکید کرده است ؛ نظافت ، صله رحم ، مسافرت ، هدیه دادن ، مهمانی ها، تفریحات و... مواردی است که در روحیات ملی مذهبی ملت ایران نهفته است و در نوروز بهانه ای می شود برای رجوع بیشتر به این خلقیات ، رسوم و محاسن . رعایت چنین مواردی وفاق و دوستی ملی را بیشتر می نماید. وفاقی که در این شرایط سخت مورد نیاز جامعه و نظام است . محرم و بزرگداشت آرمان های سیدالشهدائ نهادی ریشه دار در ادبیات و زندگانی شیعیان و بویژه ملت ایران است ؛ محرم صرفا موقعیتی برای عزاداری نیست ؛ بلکه در این ماه و مناسبت آموزه های ایثار، از خودگذشتگی ، انصاف و جوانمردی ، وفاق و یکدلی ، تکامل و تعامل انسان های وارسته از پستیها مورد تاکید قرار می گیرد و از لحاظ مذهبی بهانه خوبی برای نزدیک سازی انسان ها، ارتقای فرهنگ و موقعیت فکری و روانی آنها و آمادگی برای فداکاری و همکاری جمعی و سازندگی و... است . یکی از ویژگی های نوروز در 2 - 3 سال اخیر تقارن آن با مراسم مذهبی شیعیان و بزرگداشت یاد و خاطره شهدای کربلا و سالار شهیدان اباعبدالله الحسین است . در نگاه اول در نظر خیلی ها این تقارن ، ناهمگون یا متضاد می نماید. شاید این گونه تصور شود که ممکن است در ایام نوروز نوعی بی حرمتی به محرم و عزاداری امام حسین (ع) رخ دهد؛ اما با نگاهی عمیق تر ثابت خواهیم کرد که هیچ گونه ناهمگونی در این قضیه نیست . در نگاه ملت ایران اگر نوروز بیانگر نو شدن طبیعت ، آمدن بهار ، شکوفایی عواطف میان خانواده ها و اشخاص است و می توان به بهانه آن دلی خوش داشت و سبزه ای درست کرد، محرم نیز بهار خداجویان و عید عارفان و عاشقان دین و معنویت و انسانیت است.
مجالس عزاداری و هدایت افکار عمومی

در نگاهی دیگر تعطیلات نوروزی داغ شدن بازار شایعات را در پی دارد تعطیلات طولانی مدت نوروز فرصت را از حوزه مطبوعات و رسانه های صوتی تصویری به سمت حوزه گفتگوها و مباحث جمعی یا طرفینی ما بین افراد جامعه سوق می دهد به طوری که با پخش برنامه های تفریحی یا فیلم ها و سریال ها و کارتون ها که مخاطبان خاص خودش را دارد، بخش اعظمی از جامعه به گفتگو یا مجادله با خود می نشینند. در چنین شرایطی که ذهن مردم از محدوده رسانه ها به سوی دید و بازدیدها یا گفتمان های محدود سوق پیدا می کند، بازار شایعات نیز هر چه بیشتر داغ می شود چرا که مردم ایران بر حسب عادت همیشگی و جوی که دچار آن شده اند، بسیاری از مسائل را تحلیل و یا درباره آن اعلام نظر می کنند. نفس رواج شایعه تهدید به شمار نمی رود؛ اما این که نوع شایعات چه باشد یا چه حوزه هایی را در بر گیرد، می تواند برای آینده امنیت ملی یا اعتماد عمومی خطرآفرین باشد. اینجاست که مسوولان حوزه رسانه با شناسایی بموقع شایعات احتمالی ، وظیفه اطلاع رسانی و خنثی سازی غیرمستقیم شایعات را در قالب ساخت برنامه های مرتبط به عهده خواهند داشت . اطلاع رسانی دقیق و هوشیارانه می تواند یک باور خطرآفرین را پراکنده و به سمتی سازنده هدایت کند. اینجاست که باید نسبت به مساله رواج شایعات در تعطیلات طولانی کشور دقیق تر و قدری مسوولانه تر برخورد کرد. در این میان نوع سخنان و خطابه های مجالس مختلف در سراسر کشور، که از سوی روحانیون و فرهیختگان بیان می شود، بسیار مهم می نماید. آنها می توانند با در نظر گرفتن شرایط کشور و جهان و با تشخیص نوع روانشناسی حاکم بر جامعه و سیاست به ایجاد وفاق و آرامش که جوهره امنیت و تعاملات سازنده است ، کمک کنند. درمجموع اگر هر نهادی را دارای کارکردی بخصوص بدانیم ، کارکرد 2مناسبت مهم ایرانیان و شیعیان ، یعنی نوروز و محرم ایجاد یکدلی و صمیمیت ، تکامل ، تشخیص هدف عالی ملی انسانی و تجمیع حواس عمومی به منظور پیشبرد اهداف مقدس ملی اسلامی نظام جمهوری اسلامی است . کارکردی که در چنین شرایطی با برنامه ریزی و دقت اصحاب رسانه ها و مسوولان تمامی رده ها می تواند کشور و نظام را از تمامی شایعات و تهدیدات داخلی و خارجی دور سازد و فضا را برای حصول امنیت ، آرامش ، سازندگی و پیشرفت همگان فراهم سازد.

اداره کل پژوهش معاونت سیاسی صدا و سیما