حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
تمساح مردابی در محاصره سودجویان
تخریب زیستگاه و بهرهبرداری از پوست تمساح مردابی از جمله مهمترین عوامل تهدید این گونه ارزشمند در جهان است. امروزه استفاده از پوست این گونه مورد توجه بازار مد و فروشگاههای لوکس است. این صفت عمدتا وابسته به جمعیتهای تمساحهای وحشی بوده که در طبیعت زندگی میکنند و کمتر در مزارع پرورش تمساح دیده میشوند.
از آنجا که تمساحها به عنوان گونههای کلیدی زیستگاهها به حساب میآیند و فعالیت آنها باعث حفظ اکوسیستم میشود، باید از تعرض انسانها و در معرض تهدید بودنشان جلوگیری کرد و آنها را تحت حفاظت قرار داد.
تمساحها به دو گونه کلاسیک و غیرکلاسیک تقسیم میشوند که در گونههای غیرکلاسیک تهیه چرم از پوست آن سخت است و ارزش کمتری دارد. تنها پوست ناحیه پهلوی این گونهها مورد استفاده قرار میگیرد و کمینها(گونههایی از خانواده آلیگاتوریده) از این گروه محسوب میشوند. هماکنون 23 گونه از تمساحها وجود دارند که در تمام نقاط جهان پراکنده هستند. این تمساحها شامل آلیگاتورها و کمینها، تمساحهای حقیقی و گاریال شبهگاریال هستند که زیستگاههای آبی مناطق حارهای را اشغال کردهاند.
اصغر مبارکی، کارشناس خزندگان امور حیات وحش و آبزیان سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به منابع عمده و اساسی برای پرورش موفقیتآمیز تمساح میگوید: گله پرورشی، غذا و سرمایه منابع عمده پرورش تمساح هستند. در برخی از کشورها بخصوص کشورهای در حال توسعه ممکن است تخم تمساحهای وحشی بسادگی و راحتی و با قیمت پایین در دسترس باشد، اما غذای ارزان برای غذادهی تمساحهای پرورشی وجود نداشته است.
وی ادامه میدهد: در برخی دیگر از کشورها ممکن است منابع مالی به منظور توسعه و نیز پروتئین زائد برای غذادهی در دسترس باشد، ولی منابع تمساح که بتوان براساس آن یک برنامه بهرهبرداری پایدار را اجرا کرد وجود نداشته باشد. این کارشناس خزندگان میگوید: استفاده از منابع حیات وحش به این منظور تا زمانی که مترادف با استفاده پایدار بوده و به وجود آورنده انگیزه اقتصادی و سایر انگیزهها برای هر دو مورد حفاظت از تمساحها و سلامت زیستگاه آنها باشد، به مثابه ابزار حفاظتی قانونی به حساب میآید.هماکنون گروه تخصصی کروکودیل CSG ( ، وابسته به) IUCN نگرانی خود را از معرفی گونههای غیربومی در کشورهای دیگر برای ایجاد مزارع پرورشی اظهار کرده و پیشنهاد میکند گونههای تمساحها نباید در خارج از دامنه پراکنش اصلی خود مورد استفاده قرار گیرند.
تمساحها به عنوان گونههای کلیدی در زیستگاه خود به شمار رفته و فعالیتهای آنها باعث بقا و حفظ ساختمان و عملکرد اکوسیستم میشود. تمساحها دارای جنبه منحصر به فرد تاریخ طبیعی هستند که چالش مخصوصی را برای حفاظت آنها به وجود میآورد. مبارکی میگوید: اغلب گونههای تمساحها به خاطر پوست گرانقیمتشان مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاند که پشتوانه تجارت جهانی به ارزش سالانه بیش از 200 میلیون دلار آمریکاست.
وی ادامه میدهد: آنها همچنین تحت تاثیر شدید نابودی، تخریب و آلودگی زیستگاه خود هستند. کاهش و نابودی هر یک از گونههای تمساحها نشانگر افت و نابودی معنیدار تنوع زیستی و پتانسیل اقتصادی و دوام و بقاء اکوسیستمهاست.
وی با اشاره به برنامههای حفاظتی برای گونههای تمساحها میگوید: برنامههای ترمیم یا بازسازی که برای کاهش عوامل تهدید گونههای در معرض خطر انقراض طرحریزی شدهاند و برنامههای بهرهبرداری پایدار که براساس ارزشهای اقتصادی تمساحها به منظور افزایش حفاظت آنها مورد توجه قرار گرفتهاند، امروزه باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند. بهرهبرداری از هر کدام از منابع حیات وحش باید بهرهبرداری پایدار باشد، بدین مفهوم که استفاده از آن منبع باید در حد ظرفیت آن منبع باشد در زمینه استفاده از تمساحها، بهرهبرداری پایدار باید طوری باشد که هم به حفاظت از خود گونه و هم زیستگاه آن در طبیعتکمک کند.
پوست تمساح
قسمتی از پوست تمساح که دارای بیشترین ارزش است و در تولید انواع محصولات مورد استفاده قرار میگیرد، پوست ناحیه شکمی تمساحهای کلاسیک (بدون دکمههای استخوانی زیرپوست) و ناحیه پهلوها در گونههای غیرکلاسیک نظیر کیمنها (دارای دکمههای استخوانی زیرپوست ناحیه شکم) است و در کل به ناحیه زمینه یا بافت مشهور است. این ناحیه بخشی از پوست بین گلو، تمامی شکم و نیم یا بخشی از دم را در بر میگیرد.
تبدیل پوست به چرم، خود فرآیندی بسیار حساس و طولانی است که مواردی نظیر خیساندن، تراشیدن گوشت، آب آهک زدن، آهکزدایی، شستشو، سفیدکاری و در نهایت دباغی (که خود شامل چندین مرحله است) و رنگرزی را دربر میگیرد. هزینههای مربوط به این بخش، مهارتها و فنون لازم برای انجام آنها و مدت زمان مورد نیاز برای آن را نیز حتما باید مدنظر قرار داد و اقتصادی یا مقرون بهصرفه بودن انجام این مراحل خود بسته به عوامل و شرایط مختلف، جای سوال خواهد داشت.
وضعیت حفاظتی تمساح مردابی
در کنار استفاده بیرویه از پوست تمساحها، یکی دیگر از مهمترین عوامل تهدیدکننده تمساح مردابی در سطح جهانی، تخریب زیستگاه عنوان شده است و در طبقهبندیهای انجام یافته در فهرست سرخ این گونه در طبقه آسیبپذیر قرار گرفته است. فعالیتهای اقتصادی روی تمساحها علاوه بر تولید پوست و چرم، دربرگیرنده اقدامات و تولیدات دیگری نظیر گوشت، فروش حیوانات زنده به باغوحشها و مزارع پرورش تمساح، تمساحهای تاکسیدرمی شده، استفادههای تحقیقاتی و مطالعاتی و سرانجام مهمتر از همه استفادههای اکوتوریستی است. موفقترین مزارع پرورش تمساح در جهان، مزارعی هستند که درآمد قابل توجهی حاصل از جذب توریست و بازدیدکننده دارند.
تمامی این فعالیتها علاوه بر درآمد مستقیم برای صاحبان مزارع (چه دولتی و چه خصوصی) با ایجاد فرصتهای شغلی و درآمدهای غیرمستقیم برای مردمان محلی نیز مفید و قابل توجه خواهند بود. این مهم انگیزه لازم برای حفاظت از جمعیتهای وحشی تمساحها را نیز در مناطق پراکنشی آنها به وجود خواهد آورد.
حمیده سادات هاشمی
گفت و گو
