نگاهی به امامزاده ، کاروانسرا و تپه تاریخی «ینگی امام» در ساوجبلاغ

«ساوجبلاغ» واژه ای ترکی است به معنای «چشمه آب سرد» که به شهرستانی واقع در غرب استان تهران اطلاق می شود. این شهرستان دیرپا، از نظر تاریخ و مدنیت با بسیاری از مناطق تاریخی و باستانی ایران

کد خبر: ۱۷۲۳۱

برابری می کند ؛ کشف آثار باستانی 9هزار ساله در حفاری های باستان شناسان ، وجود حدود 40محوطه باستانی و تاریخی شناسایی شده ، مدفن مقدس 40امامزاده شریف ، بقایای قلاع اسماعیلیه ، غارها و پلهای تاریخی ، درختان کهنسال ، مساجد و حسینه های زیبا و کهن و... از استنادات این ادعا است که شرح و بسط یک یک آنها، مجال های مکتوب دیگری را طلب می کند. در این نوشتار کوتاه از میان همه افتخارات تاریخی ساوجبلاغ به معرفی روستای کهن «ینگی امام » می پردازیم که امامزاده ای شریف ، کاروانسرایی زیبا و تپه ای تاریخی را در خود جای داده است . در ابتدا نام «ینگی امام » به امامزاده و سپس به کاروانسرا و تپه و هم اکنون به کل روستا اطلاق می شود. «ینگی » در لهجه ترکی ساوجبلاغ به معنای «تازه » و «نو» است . میرزا حسین فراهانی در سفرنامه اش می نویسد: «در ینگی امام بقعه ای است که از قدیم گنبدی ساخته بودند و گویند دو نفر از اولاد حضرت موسی بن جعفر ]هادی و علی النقی [ در اینجا مدفونند و در آن زمان که این امامزاده ها در اینجا ظاهر شدند؛ چون تازگی داشتند، ینگی امام گفتند و این مکان به همین اسم موسوم گشت . این بقعه هم خراب شده بود، مرحوم امین السلطان تعمیر کرد و صحن کوچکی در آنجا ساخت و گنبدش را کاشی نمود». بنای امامزاده مربوط به دوره صفویه تا قاجار است که در خردادماه امسال از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت . ورودی امامزاده در جهت شمال و مقابل روستا است و از جاده کرج هشتگرد تنها نمای پشت یا جنوبی آن مشاهده می شود. روی یکی از چند کاشی که داخل محراب کار گذارده شده ، چنین آمده است : «یادگاری استاد مرتضی ولد استاد محمدباقر امین . مرقد امامزاده به صورت سکوی بلندی با کاشی های عادی فیروزه ای پوشیده شده و در بدنه شمالی آن چهار کاشی برجسته ستاره ای شکل آبی رنگ دوره قاجاریه قرار دارد. ضریح چوبی روی مرقد بسیار ساده ساخته شده و تاریخ آن ، سال 1354هجری قمری است . در پاشنه ورودی بنا، سنگ قبری قرار دارد که متعلق به تاریخ 1072می باشد. این بنا که از آثار دوره صفویه است گذشته از تعمیرات دوره قاجاریه در سال 1347شمسی نیز از سوی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران تعمیر شده است . گنبد بنا به صورت هرم 12ترکی بوده و در راس آن تزییناتی به شکل زیگزاگ های سیاه رنگ و در قسمت های دیگر قاب سازی با طرح هندسی دیده می شود. در مجموع ، بنای امامزاده آجری چهارگوش است که از دو قسمت ایوان شمالی در جلو و حرم اصلی در پشت تشکیل می شود. مدخل شمالی ورودی اصلی به امامزاده نیز آجری و در هر دو طرف دو طاقنمای جانبی دارد. به فاصله کمی از آرامگاه امامزادگان هادی و علی النقی و حدود 100متر از سمت جاده کرج هشتگرد، کاروانسرای شاه عباسی ینگی امام قرار دارد. طرح کلی کاروانسرا مستطیل شکل است . چنان که طول خارجی آن 69متر و عرض آن 60/67 متر است . متاسفانه هم اکنون فقط ضلع شرقی نمای خارجی آن همچون گذشته سلامت خود را حفظ کرده و نمای خارجی سه ضلع دیگر تغییرات کلی یافته است . از تغییرات ایجاد شده در این کاروانسرای زیبا که نوعی تخریب به شمار می رود، می توان به نصب درب و پنجره های جدید در نمای شمالی ، مسدود شدن دو طاقنما و در ورودی ضلع جنوبی که دهانه قوس سردر آن 40/5 متر است ، فروریختگی طاق در سردر ورودی ضلع جنوبی ، ضمیمه شدن حجره های دو طرف ضلع شمالی داخل کاروانسرا به حجره های پشتی ، تغییرات عمده در محوطه گوشه جنوب غربی و...اشاره کرد. اهمیت و زیبایی کاروانسرای ینگی امام به حدی است که وصف آن علاوه بر سفرنامه های ایرانی به سفرنامه های خارجی نیز سرایت کرده است . به عنوان نمونه «لرد گرزن » نایب السلطنه هندوستان در سفر خود طی سالهای 1885و 1895میلادی و «یوشیدا ماساهارو» نخستین فرستاده دولت ژاپن به ایران در عصر قاجار از تناسب و زیبایی تحسین برانگیز این کاروانسرا سخن به میان آورده اند. میرزا حسین فراهانی در سفرنامه خود ضمن شرح مسیر راه تهران تا قزوین می نویسد: «کاروانسرای ینگی امام شش اتاق بزرگ و کوچک پاکیزه سفید کاری شده دارد که همه را فرش کرده و مبل گذاشته اند و منزلگاه مسافران محترم است . جلوی این کاروانسرا باغ بزرگی ساخته شده که قریب به دوازده جریب است و صحن کاروانسرا مشتمل بر سه ایوان و بیست وچهار حجره است که همه حجره ها اتاق شده و بعضی اتاقها حصیر فرش و مبل مختصری دارد که منزلگاه مسافران است .» هم مرور زمان ، هم بی تولیتی این مکان زیبای تاریخی و هم تغییراتی که در ساختمان آن از پیش از انقلاب به وجود آمده زنگ خطری است که هر چه زودتر باید مسوولان سازمان میراث فرهنگی آن را به گوش جان بشنوند و برای حفاظت و مرمت آن اقدام نمایند. بهترین پیشنهاد آن است که کاروانسرا پس از ثبت به عنوان اثر ملی به مجتمع فرهنگی سیاحتی یا موزه تبدیل شود. سومین اثر معروف ینگی امام ، تپه ای تاریخی است که به فاصله کمی از امامزاده و کاروانسرا در حاشیه جاده کرج هشتگرد قرار دارد. سالهای پیش ، آثار و علایم معماری روی آن نمایان بوده که به مرور زمان از میان رفته است . درباره تاریخ نگاری تپه مزبور پیش از انجام حفاریهای باستان شناختی سخنی نمی توان گفت ؛ اما وجود تکه های فراوان سفال در سطح آن و کشف آثار به صورت تصادفی به هنگام تعریض جاده از تاریخی بودن تپه حکایت می کند.