علم دینی و روش شناسی علوم در سند چشم انداز بیست ساله کشور

مطابق سند چشم انداز بیست ساله کشور، ایران در سال 1404باید با حفظ هویت اسلامی و انقلابی و بومی ، به جایگاه اول اقتصادی ، علمی و فناوری در سطح منطقه دست یابد و به کشوری الهام بخش در جهان اسلام تبدیل شود.

کد خبر: ۱۵۹۶۰۲

از سوی دیگر، باوجود درهم تنیدگی شدید علم و فناوری در عصر حاضر، تاریخ توسعه یافتگی در غرب ، نشان از ان دارد که توسعه اقتصادی و فناوری در تداوم توسعه علمی قرار گرفته است. بر این اساس ، توسعه علمی در میان سه وجه از توسعه که در سند چشم انداز به ان اشاره شده است ، از جایگاه ویژه ای برخوردار است و بالطبع توجه ویژه ای را نیز طلب می کند.

در این میان ، توصیه ها و حمایت های رهبری در ارتباط با نهضت نرم افزاری و تولید علم ، و برنامه ریزی های انجام شده در این زمینه ، به فرآیند تولید علم در کشور شتابی مضاعف بخشیده و چنانچه برنامه پنج ساله چهارم کشور نیز بدقت برمبنای علم محوری تدوین شود و به مرحله اجرا درآید، گامی موثر برای رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده در سند چشم انداز بیست ساله کشور، از حیث دستیابی به موقعیت برتر علمی ، فناوری و اقتصادی در سطح منطقه ، برداشته خواهد شد؛ اما چند سوال مهم در این زمینه قابل طرح است:

آیا توسعه علمی و به تبع آن ، توسعه فناوری و اقتصادی مستقل از حفظ هویت اسلامی ، یا به صورت طبیعی ، همراه با حفظ هویت اسلامی خواهد بود؟ آیا همراه داشتن این دو حوزه با هم ، مستلزم سیاستگذاری و برنامه ریزی ویژه نیست؟ آیا برای تحقق اهداف سند چشم انداز بیست ساله کشور همسویی ظاهری میان علم ، فناوری و دین کفایت می کند؟ یا باید ماهیت علم و فناوری ، بر اساس مدلی جدید بر پایه باورها و معارف و حقایق اسلامی و دینی طراحی شود؟ وظیفه وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری به عنوان متولی اصلی سیاستگذاری و برنامه ریزی در زمینه علم و فناوری در رابطه با هماهنگ ساختن توسعه علمی و فناوری با هویت اسلامی چیست؟ و...

روشن است که مفهوم توسعه به هیچ وجه مفهومی عینی و مستقل از ارزش های فرهنگی نیست. توسعه علمی ، فناوری و اقتصادی مورد نظر در سند چشم انداز بیست ساله کشور، به عنوان مصادیقی از توسعه ، نمی تواند به طور کامل مستقل از باورهای اسلامی باشد و لذا برنامه ریزی و اجرای برنامه های توسعه علمی ، فناوری و اقتصادی و «توسعه و تکامل هویت اسلامی و بومی» از سوی نهادهای کاملا مستقل و ناهماهنگ نمی تواند همسویی مناسب میان این دو حوزه را موجب شود.

از سوی دیگر، تاملی کوتاه در تاریخ توسعه یافتگی غرب نشان می دهد که رشد علمی ، فناوری و اقتصادی در غرب ، هر چند در بستری تحول یافته از باورهای دینی آغاز شد؛ اما به مرور زمان ، فرآیند توسعه یافتگی از دین و دینداری فاصله گرفت. به گونه ای که امروزه علم و فناوری جدید، صبغه ای کاملا سکولار به خود گرفته است. بر این اساس ، نمی توان دغدغه های دینی و انقلابی پشتیبانی کننده توسعه علمی و فناوری حال حاضر کشور را و همچنین دیندار بودن دانشمندان و فناوران امروز این مرز و بوم را نشانه ای از همسویی دائمی و ضروری فرآیند توسعه علم و فناوری با هویت اسلامی و انقلابی دانست و دغدغه مند وضعیت آینده این دو حوزه نبود.

اینک با مفروض دانستن امکان و ضرورت چنین طرح عظیمی که بحق در سند چشم انداز در نظر گرفته شده است و به نظر می رسد که دیگر زمان بحث از امکان یا ضرورت پرداختن به علم دینی به سر آمده و در جازدن بیش از این در این دست از مباحث ، موجب غفلت از هدف اصلی در انجام این کار می شود، باید به چگونگی ترسیم و تدوین مدلی موفق و کارآمد از علم دینی اندیشید؛ مدلی که به لحاظ معرفت شناختی ، فلسفی و کلامی از پیش فرض های مقبول و قابل دفاعی برخوردار باشد؛ مدلی که علم و معرفت را به ورطه ارزش شناختی و انگیزش گرایی نیندازد که بی شک نسبت گرایی و هرج و مرج علمی نامطلوبی را درپی خواهد داشت و به گمان ما تفاوتی نمی کند که منشا آن ، علم حاصل از روش تجربی یا عقلی باشد یا حاصل از روش دینی.

به نظر می رسد پرداختن به چنین امری از آن جهت ضرورت دارد که مانع از بدفهمی در تعریف علم دینی شده و ما را از در افتادن به مغالطه دخالت دادن ارزش ها در علم دینی باز می دارد مشکلی که طرح مساله علم دینی را در کشور به انحراف می کشانده و موجب پرداختن از اصل بحث به حواشی غیرلازم و ضروری می شود. اهمیت و جایگاه ویژه سند چشم انداز 20ساله کشور در اینده کشور و نظام و نقش آن در احیای مجدد تمدن اسلامی ، تشریح هر چه دقیق تر مبانی فلسفی و دینی آن را ایجاب می کند و شایسته است با عنایت به موقعیت خاص تاریخی کشور، گام های هر چه استوارتری در این زمینه برداشته شود.

از این رو مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی با عطف نظر به این موقعیت و لزوم تحول در مبانی هستی شناختی ، معرفت شناختی و روش شناختی علوم ، بخصوص علوم انسانی و اجتماعی ، به منظور نظریه پردازی بر پایه آموزه ها و حقایق مطرح در دین و نیز نیازهای بومی ، باید به مباحث روش شناسی علوم انسانی و اجتماعی ، فلسفه علوم انسانی و اجتماعی و علم دینی و بومی توجه داشته باشند. همچنین الزامات فلسفی و روشی نظریه پردازی در علوم انسانی و اجتماعی با عطف نظر به اموزه ها و حقایق دینی را به منظور گسترش و تعمیق هر چه بیشتر این مباحث در جامعه دانشگاهی و حوزوی به بحث و بررسی گذاشته شود.