نگاهی به گزارش توسعه انسانی 2008 جهش دوپله ای

انتشار گزارش توسعه انسانی 2008از سوی سازمان ملل در چند روز گذشته سبب شد تا خبر بهبود شاخص توسعه انسانی در ایران در اخبار اجتماعی قرار گیرد.

کد خبر: ۱۵۵۸۳۶

از سال 1990 به بعد شاخص توسعه انسانی به عنوان اصلی ترین معیار توسعه یافتگی از سوی سازمان ملل متحد هر سال منتشر می شود. به همین بهانه بر آن شدیم که نگاهی مختصر به شاخص توسعه انسانی و گزارش توسعه انسانی 2007داشته باشیم.
اقتصاددانان همواره به دنبال شاخصی بودند که معیار توسعه یافتگی یا عدم توسعه یافتگی کشورها باشد. زمانی درآمد سرانه یا تولید ناخالص داخلی به عنوان معیار توسعه یافتگی مد نظر قرار می گرفت، اما با بروز برخی وقایع، نخبگان اقتصادی دنیا به دنبال تعریف جامع تری از توسعه بودند.
دشواری های موجود در تعریف توسعه بویژه در شرایطی که نیاز به مقایسه در سطح بین المللی باشد، اهمیت استفاده از بعضی شاخص های کلیدی منعکس کننده مجموعه شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع را دو چندان کرده است، زیرا برای مقایسه به هر حال باید به ابزار اندازه گیری متوسل شد و متغیرهای موجود را به کمیت های قابل محاسبه تبدیل کرد. درگذشته نه چندان دور درآمد سرانه به عنوان معیار سنجش توسعه محسوب می شد، اما امروزه تمرکز اصلی روی ابعاد انسانی توسعه است. پذیرش انسان به عنوان محور توسعه موجب شد که معیارهای سنجش تغییرات بسیاری پیدا کند. توجه به این مساله ، موجب شد که سازمان ملل متحد از سال 1990 شیوه جدیدی را برای اندازه گیری توسعه، تحت عنوان شاخص توسعه انسانی Human Development Index ارائه کند. این شاخص بازگوکننده متوسط دستیابی یک کشور در سه بعد اساسی توسعه انسانی (آموزش ، بهداشت و اقتصاد) است. شاخص های به کار رفته در سنجش این سه بعد عبارتند از:
الف) زندگی طولانی توام با سلامت که با معیار امید به زندگی در بدو تولد سنجیده می شود. این شاخص سطح سلامت و بهداشت افراد جامعه را نشان می دهد.
ب) دانش که توسط نرخ سواد بزرگسالان (با ضریب دوسوم) و نسبت مرکب ثبت نام ناخالص در دوره ابتدایی، راهنمایی و متوسطه (با وزن یک سوم) محاسبه می شود.
ج) استاندارد شایسته زندگی که به وسیله تولید ناخالص داخلی (GDP) سرانه (با برابری قدرت خرید دلار امریکا) محاسبه می شود. این شاخص نمایانگر رفاه و سطح زندگی افراد جامعه است، اما از آنجا که دستیابی به سطح مناسبی از توسعه انسانی به درآمد محدود نیاز ندارد، همواره شاخص درآمد پس از تنزیل در محاسبه شاخص توسعه انسانی به کار گرفته می شود. توسعه انسانی بر رشد ظرفیت های مادی در کنار پرورش استعدادهای ذهنی تاکید می ورزد. اما رشد اقتصادی را به عنوان ابزار در خدمت زندگی بهتر انسانی به کار می گیرد.

روند صعودی

گزارش سال 2008 - 2007 توسعه انسانی بر اساس آمار کشورها از سال 2005 تا جولای 2007 میلادی برآورد شده است. ارتقای دو رتبه ای ایران در شاخص توسعه انسانی براساس معیارهایی چون امید به زندگی، کیفیت نظام آموزشی، درآمد واقعی و سرانه درآمد ملی محاسبه شده است و بر این اساس جمهوری اسلامی ایران در گزارش سال جاری میلادی از کشورهای پاراگوئه و سریلانکا پیشی گرفته و جزئ کشورهای توسعه انسانی متوسط قرار گرفته است. شاخص توسعه انسانی ایران در سال گذشته نیز با سه پله صعود از جایگاه 99 به رده 96ارتقا پیدا کرده بود. جمهوری اسلامی ایران از نظر شاخص توسعه انسانی طی دو سال گذشته پنج رده صعود کرده و طی سال های پس از انقلاب نیز با 16 پله صعود مواجه شده و از رتبه 110 در سال 1979 به 94 در سال جاری میلادی ارتقا پیدا کرده است. ایران در شاخص توسعه انسانی در سال جاری در رتبه پایین تری نسبت به کشورهای فیجی و سن ویلسنت و در وضعیت بهتری نسبت به پاراگوئه و گرجستان قرار گرفته است.

صدرنشینان

براساس گزارش سال 2008 ایسلند، نروژ، استرالیا، کانادا، ایرلند و سوئد 6کشور صدرنشین در شاخص توسعه انسانی محسوب می شوند. در میان کشورهای آسیایی ژاپن با رتبه 8 بالاترین مقام را دارد و پس از آن سنگاپور با رتبه 25 قرار دارد. در بین کشورهای منطقه کویت با رتبه 33، قطر با رتبه 35 و امارات با رتبه 39 وضعیت بهتری دارند. در حالی جمهوری اسلامی ایران در سال جاری میلادی با ارتقای رده در شاخص توسعه انسانی مواجه شد که از بین 177 کشور، 82 کشور در این شاخص تنزل رده داشته اند و شاخص ترین آنها امریکا، بلژیک و لوکزامبورگ با چهار پله نزول، کشورهایی چون نروژ، ایرلند، ژاپن، سوئد، اتریش، ایتالیا، آلمان، پرتغال، چک، بحرین، عمان، مالزی، روسیه، برزیل، تایلند، ارمنستان، فیلیپین، سوریه، ترکمنستان، مصر، قرقیزستان، هند، پاکستان و بنگلادش هستند.

مبارزه با تغییرات آب و هوایی

گزارش توسعه انسانی سال 2008- 2007 سازمان ملل با عنوان مبارزه با تغییرات آب و هوایی، اتحاد بشری در جهان تقسیم شده منتشر شده است. به دنبال بی توجهی کشورهای مختلف جهان در مقابله با دی اکسیدکربن در جهان بیش از 28 میلیارد تن از این گاز به فضای اطراف انتشار یافت.

اهمیت شاخص توسعه انسانی

به اعتراف بسیاری از آگاهان اقتصاد جهانی، مطالعات آژانس های بین المللی بهترین فهرست را در اختیار کشورهای توسعه یافته قرار می دهد تا با استفاده از آن، تجارت برون مرزی خود را شکل دهند. در این فرآیند چه بسا کشورهایی وجود دارند که به لحاظ رشد اقتصادی و درآمد سرانه، هر سال صعود بیشتری را تجربه می کنند، اما در آن سوی مرزهای خود به عنوان کشورهای توسعه یافته شناخته نمی شوند. چون عناصر اساسی در الگوی مراودات اقتصاد جهانی بهره وری، پایایی (امکان ذخیره و جبران هر نوع سرمایه فیزیکی، انسانی و زیست محیطی، آزادی انسان ها و مشارکت فعال آنهاست که الگوی توسعه انسانی را شکل می دهد و براساس آن کشورهای مختلف حرکت روبه جلو تجارت بین المللی خود را آغاز می کنند. در این بازی اقتصادی، کشورهایی که در آنها توسعه انسانی مشهود نیست، بازنده اصلی هستند. به نظر می رسد امروز دموکراسی اقتصادی یا به عبارتی همان توسعه انسانی به واقعیتی بزرگ تبدیل شده است. واقعیتی که حتی مبادلات خارج از مرزهای یک کشور و یا مراودات جهانی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. هر سال وقتی گزارش توسعه انسانی از سوی سازمان ملل منتشر می گردد بسیاری از سرمایه گذاران اقتصاد جهانی نیز راهکارهای خود را برای حرکت در دهلیزهای اقتصاد جهان تغییر می دهند. توسعه انسانی چیزی نیست جز نگاه به وضعیت طبیعی ترین حقوق انسانی، ضریب رشد اقتصادی و میزان مرگ و میر انسانی که این می تواند وزن هر کشوری برای تحمل سرمایه های اقتصادی را نشان دهد.

امریکا با انتشار 6میلیارد تن گاز دی اکسید کربن در رده اول جهانی از نظر تولید این گاز قرار گرفته است. پس از آن به ترتیب کشورهای چین با پنج میلیارد تن، روسیه با 1/5 میلیارد تن، هند با 1/3 میلیارد تن و ژاپن با 1/2 میلیارد تن به ترتیب رتبه های دوم تا پنجم را به خود اختصاص داده اند. ایران نیز با انتشار 433 میلیون تن دی اکسیدکربن به عنوان سیزدهمین کشور جهان از نظر انتشار این گاز شناخته شده است.

به ضرر فقرا

در گزارش توسعه انسانی تاکید شده است که فقرای جهان ضمن این که از خود ردپای کمرنگی از کربن روی زمین باقی می گذارند، متحمل حداکثر فشار ناشی از مدیریت ناپایدار وابستگی اکولوژیکی می شوند.
براساس این گزارش تاکنون در کشورهای ثروتمند مقابله با تغییر آب و هوا عملا یک موضوع تنظیم ترموستات بوده که با تابستان های طولانی تر و داغ تر سروکار داشته اند یا جابه جایی فصلی مشاهده کرده اند. شهرهایی نظیر لندن و لس آنجلس ممکن است با خطر سیل مواجه باشند، ولی ساکنین آنها توسط یک سیستم دفاعی محافظت می شوند. در مقابل، هنگامی که گرمایش جهانی الگوهای آب و هوایی را در شاخ آفریقا تغییر می دهد، به این معنی است که فرآورده های کشاورزی تولید نمی شوند و مردم گرسنگی می کشند. در گزارش سازمان ملل متحد پیش بینی شده است انتشار گازهای کشورهای در حال توسعه در سال 2030 میلادی به اوج برسد و تا سال 2050 میلادی به مقدار 20 درصد کاهش یابد. بر این اساس برآورد می شود برای اجتناب از تغییر آب و هوای خطرناک، کشورهای ثروتمند باید حداقل 80 درصد انتشار گازها را کاهش دهند که 30درصد آن باید تا سال 2020 انجام شود.

جایگاهی بهتر

آنچه در گزارش توسعه انسانی 2007 به چشم می خورد توجه به معیارهایی چون سلامت، آموزش و توزیع عادلانه درآمد در تهیه شاخص توسعه انسانی است. نگاهی به جایگاه ایران در بین کشورهای جهان 2007 نشان می دهد می توان با برنامه ریزی دقیق تردر ابعادی چون بهداشت، آموزش و پرورش و برنامه های اقتصادی حول محور کاهش فاصله طبقاتی به رده های بالاتری از نظر شاخص توسعه انسانی دست یافت. با توجه به ابلاغ سند چشم انداز بیست ساله از سوی رهبر معظم انقلاب، برنامه ریزان اقتصادی کشور می توانند شاخص توسعه انسانی را معیاری برای ارزیابی اهداف مندرج در سند چشم انداز قرار دهند. براساس سند چشم انداز 20 ساله، ایران در افق 1404 کشوری است که در سه بعد اقتصادی، علمی و فناوری به جایگاه اول در منطقه دست یافته است. با ارزیابی دقیق تر گزارش مربوط به شاخص توسعه انسانی که از سوی سازمان ملل متحد منتشر شده هم می توان موقعیت فعلی ایران در بین کشورهای منطقه را دریافت و هم می توان به برنامه ریزی جهت تحقق اهداف چشم انداز پرداخت.