آموزش عالی ؛ عرضه و تقاضای نامتوازن

امروزه با توجه به گسترش آموزش عالی و همچنین افزایش رشته های تحصیلی ، ورود به دانشگاه از انعطاف بیشتری برخوردار شده است

کد خبر: ۱۵۵۴۲۷

و قشرهای مختلف اجتماع از طبقات گوناگون اقتصادی و اجتماعی و بااستعداد و علایق متفاوت می توانند از آموزش عالی برخوردار شوند و دیگر مانند گذشته نیست که دانشگاه مختص گروه کوچکی از نخبگان و اشراف زادگان باشد و توده های مردم از آن محروم باشند.
با وجود این ، فراگیران و همچنین فارغ التحصیلان آموزش عالی هستند که همراه با دیگر عوامل (استاد، تجهیزات و...) کیفیت و اثربخشی این نهاد مهم را تضمین می کنند بنابراین توجه به پذیرش دانشجو مهم به نظر می رسد.

آموزش عالی به دوره ای گفته می شود که پس از آموزش ابتدایی و متوسطه ارائه می شود و پایان آن با درجه ای (کاردانی ، کارشناسی و...) تضمین شده است . لزوم ورود به آن در بیشتر کشورهای جهان داشتن دیپلم کامل متوسطه است . در تعریف آموزش عالی بین کلاس های روزانه ، شبانه ، تمام وقت ، نیمه وقت ، تحصیل از طریق مکاتبه ، نیمه حضوری و موارد دیگر در صورتی که در پایان تحصیلات مدرکی ارائه شود، تفاوتی قائل نشده است .براساس تعریف شورای عالی انقلاب فرهنگی ، اهداف آموزش عالی در ایران شامل موارد زیر است :
1- توسعه علوم ، تحقیقات و فناوری و تقویت روحیه تحقیق و ترویج فکر خلاق و ارتقای فرهنگ علم دوستی.
2- اعتلای موقعیت آموزشی ، علمی و فنی کشور
3- تعمیق و گسترش علوم ، معارف ، ارزش های انسانی و اسلامی و اعتلای جلوه های هنر و زیباشناسی و میراث علمی و تمدن ایرانی و اسلامی.
4- تامین نیروی انسانی متخصص و توسعه منابع انسانی در کشور
5- ارتقای سطح دانش و مهارت های فنی و توسعه و ترویج فرهنگ تفکر علمی در جامعه
6- حفظ و تحکیم آزادی علمی و استقلال دانشگاه ها، مراکز علمی و تحقیقاتی.
با رشد و گسترش مراکز دانشگاهی و آموزش عالی در سراسر کشور و همچنین افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو و تقاضای اجتماعی برای آموزش عالی در سال های اخیر ، تهدیدها و فرصت هایی فراروی آموزش عالی قرار گرفته است. توجه به این موارد، لزوم برنامه ریزی صحیح را از جانب مدیران ارشد نظام آموزش عالی ضروری می کند.

الف ) تهدیدها
1- نبود توازن میان عرضه و تقاضا : در بسیاری از دانشگاه ها (بخصوص دانشگاه های دولتی) و رشته ها تعداد متقاضیان چند برابر امکانات و ظرفیت دانشگاه است. یکی از معیارهای مهم پذیرش دانشجو، وجود اعضای هیات علمی و همچنین فضای کالبدی مناسب در دانشگاه است. بدیهی است افزایش بدون برنامه ظرفیت دانشگاهی ، بی توجه به امکاناتی مانند فضای کالبدی ، اعضای هیات علمی ، تجهیزات ، آزمایشگاه و... ممکن است افت کیفیت علمی آموزش عالی را به دنبال داشته باشد.
2- هماهنگ نبودن بازار کار و آموزش عالی : در سال های اخیر با توجه به رشد فوق العاده دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی و افزایش جذب دانشجو، با پدیده بیکاری فارغ التحصیلان آموزش عالی مواجه هستیم. مراکز اقتصادی ، صنعتی ، اجتماعی ، خدماتی و... امکان جذب تمام فارغ التحصیلان را ندارند. در ضمن بیشتر دانشگاه ها و رشته ها توان ایجاد کارآفرینی ندارند. نبود توازن بین بازار کار و آموزش عالی کاملا مشخص است ؛ هرچند بسیاری از کارشناسان عقیده دارند دانشگاه مسوول ایجاد اشتغال نیست و نمی توان درهای دانشگاه را روی متقاضیان به این علت که بازار کار مناسبی (بخصوص برای برخی رشته ها) وجود ندارد، بست. تربیت نیروی انسانی متخصص تنها یکی از اهداف آموزش عالی ایران است.
3- دانشگاه های دولتی در کانون تقاضا : در ایران به علت امکانات و تسهیلاتی که دانشگاه های دولتی دارند، از قبیل تحصیل رایگان در دوره های روزانه ، وجود امکانات رفاهی بیشتر مانند خوابگاه ، پرداخت شهریه و کمک هزینه تحصیلی ، وجود استادان برجسته ، امکانات آموزشی و پژوهشی مناسب تر و همچنین اعتبار مدارک ، این دانشگاه ها در کانون تقاضای اجتماعی هستند و بیشتر داوطلبان آموزش عالی آرزوی تحصیل در این دانشگاه ها را دارند. بیشتر دارندگان رتبه های خوب آزمون سراسری ، جذب دانشگاه های دولتی معتبر می شوند. بیشتر داوطلبان کنکور، هدف اول خود را پذیرفته شدن در یکی از دانشگاه های دولتی (بخصوص در شهرهای بزرگ) می دانند و در صورت پذیرفته نشدن در این دانشگاه ها، جذب دانشگاه های دیگر (آزاد اسلامی ، علمی کاربردی و...) می شوند. در حقیقت کنکور سراسری مانند غربالی می ماند که (اغلب) دانه درشت ها را جذب مراکز علمی معتبر می کند و مابقی را به دیگر مراکز آموزشی رهنمون می سازد. پذیرفته نشدن در دانشگاه های دولتی ممکن است آسیب های روانی ، خانوادگی و اجتماعی برای برخی افراد در پی داشته باشد که بحث درباره آن از حوصله این نوشتار خارج است.
4- افزایش دانشجویان زن نسبت به مرد : طی چند مرحله اخیر به علت خدمت نظام وظیفه پسران ، افزایش فارغ التحصیلان پسر بیکار و نبود انگیزه تحصیل در آنها و وظیفه نان آوری و معیشت خانواده ، تعداد دانشجویان زن نسبت به مرد (بخصوص در رشته های انسانی و هنر) پیشی گرفته است ، به نحوی که هم اینک بیش از 65 درصد دانشجویان را در مراکز آموزش عالی ، زنان تشکیل می دهند.

ب ) فرصت ها
1- افزایش تقاضا برای نظام های آموزش عالی غیردولتی : با توجه به این که دانشگاه های دولتی امکان جذب تمام متقاضیان ورود به آموزش عالی را ندارند و نیز به دلیل نبود دانشگاه دولتی در محل سکونت ، اشتغال و عدم امکان تحصیل تمام وقت ، قبول نشدن در دانشگاه دولتی یا رشته مورد نظر و مسائل اجتماعی ، فرهنگی و خانوادگی (بخصوص در مورد دختران) تقاضا برای نظام های آموزشی شبانه ، پیام نور، نیمه حضوری ، غیرانتفاعی ، علمی کاربردی و آزاد اسلامی بشدت افزایش یافته است. این مساله ، هم موجب ترویج علم و آموزش عالی در کشور شده و هم به صورت مستقیم و غیرمستقیم در ایجاد اشتغال نقش داشته است . (اشتغال برای استادان و کارکنان دانشگاه و رونق نسبی بسیاری از مشاغل در شهرهای کوچک که دانشگاه به آنجا رفته است)
2- تمایل و تقاضای خانواده ها برای آموزش عالی :
طی 2 دهه اخیر به دلایلی چون افزایش شهرنشینی ، میل به تحصیلات و علم آموزی در ایران ، افزایش تحصیلات و آگاهی والدین ، میل خانواده ها برای تحصیل فرزندان به نحو چشمگیری افزایش پیدا کرده است. تلاش برای قبولی در دانشگاه گاهی به صورت رقابت و چشم و همچشمی در میان خانواده ها دیده می شود و تعداد فرزندان دانشجو را دلیلی برای بالا بودن پرستیژ خانوادگی می دانند. بسیاری از خانواده ها حاضرند برای تحصیلات دانشگاهی فرزندان خود، شهریه های سنگین دانشگاهی بپردازند ؛ چه برای کسب اعتبار و آبروی خانوادگی و چه برای ارتقای اجتماعی و کسب شغل و درآمد بهتر پس از پایان تحصیلات دانشگاهی.
3- جمعیت جوان ، منبع بالقوه تشکیل سرمایه انسانی : امروزه منابع انسانی نقش بسیار بااهمیتی در توسعه و رشد کشورها به عهده دارند. به قول هاربیسون ، اقتصاددانان معروف توسعه ، پایه اصلی ثروت ملت ها را منابع انسانی آن تشکیل می دهد زیرا سرمایه های فیزیکی و منابع طبیعی عوامل فرعی تولیدند در حالی که انسان ها عامل اصلی تولیدند و سرمایه ها را متراکم می کنند.
از منابع طبیعی بهره برداری می کنند، سازمان های اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی را تشکیل می دهند و توسعه ملی را تحقق می بخشند. با وجود این می توان افزایش چشمگیر دانشجویان و فارغ التحصیلان را نه یک تهدید بلکه به عنوان فرصت در نظر گرفت و با توجه به منابع طبیعی غنی در کشور از این نیروی انسانی به بهترین شکل استفاده کرد.
4- افزایش دانش ، آگاهی و بینش اجتماعی : با مدنظر قرار دادن این که یکی از وظایف مهم آموزش عالی ، توسعه معارف و دانش های بشری است ، افزایش دانشگاه ها و دانشجویان می تواند بخوبی این وظیفه را به انجام رساند. در ضمن دانشجویان و دانشگاهیان کمتر به انحرافات اجتماعی سوق داده می شوند. در مسائل سیاسی و اقتصادی جامعه ، مشارکت بیشتری دارند و نسبت به افراد فاقد تسهیلات دانشگاهی ، شهروندانی آگاه تر و بامسوولیت تری هستند.